: Witoom!
: Przeczytou rzeh niydowno na forum "Eha S'loonska" uo tym, rze Miodkowi
: niypodobajoom sie germanizmy w s'loonskij godce. A rze trefiyu rzeh
: niydowno ciekawy tekst uo zaporzyczyniah w polszczyz'nie i w godce
: s'loonskij, to woom go posyuoom. Napisou go mody doktorant z
: Uniwersytetu Jagieloon'skiego, a znod rzeh go na stroonah "S'loonskie
: beranie', kiere prowadzi Manius' Pyrek.
: Niy ze wszyskim muszymy sie zgodzac', ale przeczytac' warto.
: Zaporzyczyn' niy muszymy sie wstydzic', hoc' jak moomy suowo swoje i
: cudze, to dowoomy pierszyn'stwo swojymu.

: Joozek

:
: --------------------------------------------------------------------------------

:
:
: Krak�w, 28.08.98 r.

: O wyrazach niemieckich w �l�skiej mowie

: Odpowiedzi na r�ne w�tpliwo�ci
: (cz�� przyk�ad�w z Niedzielnego obiadu Hyjdli)

: W pytaniu o czysto�� gwary �l�skiej kryje si� wiele problem�w, o kt�rych trzeba si� wypowiada� bardzo delikatnie i precyzyjnie zarazem. Zaczn� od uwagi og�lnej, generalnej: wszystkim wiadomo doskonale, �e nie ma jednej gwary �l�skiej.

: Wszyscy, kt�rzy si� troch� po �l�sku i po �wiecie pokr�cili, a maj� ucho wyczulone na rozmaite r�nice, wiedz�, �e r�ne cz�ci �l�ska m�wi� nieco odmiennie, a nieraz ju� kilka miejscowo�ci dalej ?jest inno godka?. Pisz� te� o tym moi korespondenci.

: Dominuj�c� pozycj� w�r�d tekst�w pisanych posiada fonetyka (wymowa) i s�ownictwo cz�ci przemys�owej G�rnego �l�ska, pomagaj� w tym oczywi�cie katowickie media ? i bardzo dobrze. Tutaj nawiasem wspomn�, �e ci�ko przysz�oby tworzenie �l�skiego j�zyka literackiego (termin chyba jeszcze hipotetyczny), bo trzeba by szuka� jakiej� wsp�lnej p�aszczyzny, a o tak� trudno przy du�ym zr�nicowaniu (borykaj� si� z tym pisz�cy w j�zyku kaszubskim).

: Ale do rzeczy:

: I. Z j�zykoznawczego punktu widzenia: system j�zykowy (a gwara okre�lonego terenu jest sp�jnym, odr�bnym systemem) sk�ada si� z kilku podsystem�w ? mamy do czynienia z p�aszczyzn� fonologiczn� (d�wi�ki mowy i jednostki og�lniejsze ? fonemy), morfologiczn�, na kt�r� sk�ada si� s�owotw�rstwo (budowa wyraz�w, jednostk� jest morfem) i fleksja (odmiana wyraz�w), wreszcie z p�aszczyzn� sk�adniow� (budowa zda�) ? to wszystko sk�ada si� na gramatyk�, czyli zbi�r regu�, a drugi pot�ny podsystem to leksyka, czyli s�ownictwo, materia�, kt�ry poddany jest regu�om gramatyki.

: Przyk�ad, �eby by�o bardziej po ludzku:

: Regu�a gramatyczna (gdyby�my uog�lnili tysi�ce przyk�ad�w i tak� regu�� sformu�owali; a jest to oczywi�cie jedna z bardzo wielu nieu�wiadamianych sobie regu�, kt�re stosuj� wszyscy u�ytkownicy jakiego� systemu j�zykowego, gdy m�wi� poprawnie, w spos�b akceptowalny i zrozumia�y) brzmi na przyk�ad tak:

: rzeczowniki �e�skie zako�czone w mianowniku liczby pojedynczej na -a po sp�g�osce twardej maj� w dope�niaczu liczby pojedynczej ko�c�wk� -y, ale z wyj�tkiem rzeczownik�w �e�skich, kt�re w mianowniku liczby pojedynczej s� zako�czone na -a po sp�g�osce twardej, gdy t� sp�g�osk� jest k albo g, bo takie maj� ko�c�wk� -i.

: Zastosowanie regu�y:

: Mianownik: baba, krowa, �lajfa, bana, itd.

: Dope�niacz zawsze b�dzie na -y: baby, krowy, �lajfy, bany itd.

: I ta ma�a podregu�a z zako�czeniami na -ka i -ga:

: M. matka, wodzi�nka, �treka, woga,

: D. matki, wodzi�nki, �treki, wogi.

: I nie ma si�y. Rado�� badania systemu j�zykowego polega na tym, �e obserwuje si� wielokrotnie bezwyj�tkowo�� regu� gramatycznych.

: Specjalnie do powy�szych przyk�ad�w dobra�em s�owa z trzech kategorii:

: wsp�lne dla gwary i dla j�zyka polskiego,
: typowe dla gwary,
: zapo�yczone z niemieckiego.
: Co to zmienia? Nic, wszystkie te wyrazy, bez wzgl�du na pochodzenie, odmieniaj� si� wed�ug regu� gramatycznych w�a�ciwych opisywanej gwarze (j�zykowi), w tym wypadku gwarze �l�skiej, a zatem s� �l�skie.

: II. A zatem, s�ownictwo jest tylko jednym z wielu podsystem�w sk�adaj�cych si� na ca�o�� nazywan� tu ?gwar� �l�sk�?. A teraz kwestia zapo�ycze� niemieckich (nie s� to jedyne zapo�yczenia z obcych j�zyk�w obecne w mowie �l�zak�w, bo mamy do czynienia te� z po�yczkami czeskimi i s�owackimi, a gdyby do sprawy podej�� bardzo dok�adnie i chcie� wszystko do kna (znacie? = do imyntu) wyja�ni�, to trzeba by m�wi� o zapo�yczeniach �aci�skich (szko�a), francuskich (cho�by szakiet, parada) i z wielu innych j�zyk�w �wiata tego.

: Stanis�aw B�k w swojej ksi��ce Mowa polska na �l�sku (1974) pisze kr�tko:

: Oddzia�ywanie niemczyzny nie jest i nie by�o tak g��bokie, jak to wielu ludzi my�li i jak to sugeruj� dawne pseudonaukowe publikacje niemieckie. Rzecz sprowadza si� do przej�cia pewnych element�w s�ownikowych i nielicznych szczeg��w w obr�bie sk�adni. Wielu tych zapo�ycze� u�ywa si� tak�e w innych gwarach oraz w j�zyku og�lnopolskim.

: Potem autor podaje kilkadziesi�t przyk�ad�w z wyja�nieniami albo i bez nich. Nie s� mi znane pseudonaukowe publikacje niemieckie, i mo�e to i dobrze, ale warto powalczy� z pewnymi przes�dami z polskiej strony. ?�l�szczy�nie? jako systemowi j�zykowemu jest bardzo, bardzo daleko do j�zyka niemieckiego, r�wnie daleko jak wszystkim innym j�zykom s�owia�skim ? z wyj�tkiem cz�ci s�ownictwa.

: Zapo�yczenia s� istotnym elementem ka�dego systemu, s� jedn� z naturalnych dr�g rozwoju tego� systemu ? obok tworzenia ca�kiem nowych s��w i nadawania innych znacze� s�owom ju� istniej�cym.

: Nie ma j�zyka wolnego od zapo�ycze� i w tym wzgl�dzie niemo�liwe jest doprowadzenie jakiegokolwiek j�zyka do stanu ?czystego? (bez zapo�ycze�, rdzennie polskiego czy jakiego� innego). Wszystkie czystki skazane s� na niepowodzenie, bo na samym pocz�tku pury�ci pope�niaj� b��d ? nie da si� usun�� zapo�ycze�, nawet nie trzeba tego robi�, bo jak wiemy wymy�lanie ?czysto polskich? nazw dla r�nych przedmiot�w ko�czy si� najwy�ej kup� �miechu (os�awiony zwis m�ski zamiast krawata czy krawatki) ale co do szczeg��w i np. w sprawie wielu anglicyzm�w mo�na i trzeba dyskutowa�.

: Najlepiej jednak m�wi� o konkretnych faktach j�zykowych. Mnie najbardziej z resztek przes�d�w o ?prapolsko�ci? r�nych s��w wyleczy�o przeczytanie artykuliku o pochodzeniu s�owa chleb w S�owniku etymologicznym j�zyka polskiego Aleksandra Br�cknera. Cytuj�:

: S�owianie z niemieckiego, dzi� Laib, gockie hlaifs, przej�li; dzisiejsze Brot zast�pi�o dopiero p�niej Niemcom ich pierwotne, og�lne Laib (s. 179).

: Tak, tak, i s�owo chleb jest germanizmem, po�yczk� bardzo dawn�, ale jednak... Czy zatem wyrzuca� je nale�y z j�zyka polskiego? Oczywi�cie, �e nie, bo i czym�e by je zast�pi�. Ale zarazem mamy tu unaocznione, jak bezsensowne mo�e by� pytanie: to chleb jest polski czy niemiecki? Najlepiej wtedy odpowiedzie�, �e on jest nie polski, nie niemiecki, tylko Boski.

: III. Od og�u do szczeg�u.

: Bardzo z grubsza mo�na by podzieli� s�owa powszechnie odczuwane jako przej�te z niemieckiego na nast�puj�ce grupy:

: zwi�zane z prac�, np. z g�rnictwem i przemys�em: (bana, cug, bergm�n, �tajgier, drejer, �leper, hajer, fedrowa�),
: zwi�zane ze stosunkami spo�ecznymi, g��wnie z wprowadzaniem nowych wyraz�w wraz z nowymi zjawiskami, rozwojem techniki, szczeg�lnie licznymi w XIX wieku, kiedy j�zykiem administracji by� niemiecki. Nic zatem dziwnego, �e istniej� takie s�owa jak: szparkasa, geltag, loncetla i heft. Przecie� polska terminologia tak naprawd� tworzy�a si� (z niema�ym trudem) dopiero po 1918 r., a i tak bardzo dobrze przynajmniej w znanym mi zaborze rosyjskim trzyma si� na przyk�ad kajet, a na loncetl� chyba nikt normalnego polskiego s�owa nie wymy�li�, bo ?pasek z wyp�aty? to raczej dow�d bezradno�ci ni� sensownie utworzona jednostka leksykalna.
: wreszcie mn�stwo s��w, kt�re przenikn�y z niemieckiego i wzbogaci�y �l�sk� mow�, cz�sto u�ywanych, b�d�cych (tu uczenie:) elementami gramatycznymi: ja, durch, furt, richtig, genau obok rodzimego pochodzenia to�, no dy�, ano, wdycki. A jak one si� maj� do siebie nawzajem? Kiedy furt, a kiedy wdycki si� powie? Itd.
: i wiele innych.

: Tu raczej nale�y m�wi� o wyniku wielowiekowego s�siedztwa kultur i j�zyk�w ni� np. o ?ska�eniu? gwary �l�skiej ca�kowicie niemieckimi wyrazami. Takie przenikanie istnia�o te� w �l�skiej niemczy�nie, np. na pewnym obszarze Dolnego �l�ska kogut nie nazywa� si� der Hahn, ale der Kokot (niekiedy w pisowni te� Kockott)!

: Najtrudniejsze dla mnie ? nie-�l�zaka ? jest okre�lenie zakres�w u�ycia na przyk�ad tak bliskich sobie jednostek jak richtig (mo�e czasem te� w brzmieniu rychtyk) i genau. Tu trzeba by zebra� spor� ilo�� zda� i stwierdzi� czy i w jakich przyk�adach te s�owa mo�na za siebie podstawi�. Kolejnym pytaniem jest, czy s� sytuacje takie, �e za genau da si� podstawi� jaki� element o etymologii s�owia�skiej, a przede wszystkim, czy taki element w �l�skiej mowie istnieje. Bo teraz, w bardzo wsp�czesnym polskim mamy dok�adnie, kt�re w niekt�rych kontekstach jest odpowiednikiem �l�skiego genau, ale chyba tylko w takich kr�tkich, jednowyrazowych dopowiedzeniach. Jest to do�� s�abo jeszcze zbadana dziedzina polskich gwar, cho� pewien wy�om uczyni� dla gwar Orawy dr Kazimierz Sikora w swojej rozprawie, kt�ra by� mo�e nied�ugo ju� uka�e si� w formie ksi��ki. On jest specem od takich ma�ych a ciekawych s��weczek.

: IV. Dlaczego fater i heft to wyrazy �l�skie?

: Przyjrzyjmy si� najpierw fatrowi. Jak u�ywane jest to s�owo? Czy mo�na si� do ojca zwr�ci�: Fater, dejcie mi..., czy jednak jako� to nie pasuje, za to cz�ciej powie si� By�ech z fatrym...? Je�li ta teoryjka, �e fater cz�ciej wyst�puje w opowiadaniu, a nie w bezpo�rednim zwrocie do ojca albo �e s�owo to jest u�ywane z pewnym odcieniem �artobliwo-pieszczotliwym, sprawdzi�aby si�, to by�aby gotowa odpowied�, �e s�owo to zapo�yczone z j�zyka niemieckiego nie wypiera starego ojca, ale wzbogaca system, pozwala wydoby� pewne odcienie znaczeniowe. Mamy przecie� tak�e tatulka i pewnie jeszcze co�. Bo zasady g�osz�, �e w�a�ciwie nie ma s��w, kt�re znacz� dok�adnie to samo. Kiedy istniej� dwa s�owa, kt�re by mog�y znaczy� to samo, bardzo szybko dochodzi do r�nicowania znacze�. Istnieje bardzo ma�o tzw. dublet�w, np. lingwista i j�zykoznawca, kt�re w�a�ciwie (ale czy do ko�ca i na pewno?) znacz� to samo. Dlatego bardzo trudno powiedzie�, �e fater to s�owo przej�te z niemieckiego niepotrzebnie i niepotrzebnie zast�puj�ce ojca.

: Mo�e nie by� starego, polskiego s�owa na zeszyt, bo przecie� same zeszyty te� wymy�lono bardzo niedawno (zapytajcie starzik�w). Chocia� na przyk�ad na Orawie lud Bo�y si� wysili� i na zeszyt maj� tam nast�puj�ce okre�lenia: pisanka, skrzipta, �kripta i �krypta, wreszcie zesit, no i ?ca�kiem po polsku? zesyt. Ta dygresja to przyk�ad na bogactwo i niesamowity potencja� s�owotw�rczy �ywej gwary, tak�e i �l�skiej, cho� nie akurat w tym przypadku. My�l� te�, �e gdyby zamiast takiego heftu (albo hefta) u�ywa� polskich odpowiednik�w, to by by�o po polsku, a nie po �l�sku.

: Pisz� du�o o systemie, bo to on ostatecznie decyduje i wskazuje, z jak� mow� mamy do czynienia. I tak oto, kiedy fater odmienia si� jak wiater, a heft jak p�ot, to znaczy �e wyraz jest ju� zaadaptowany, doskonale dopasowa� si� do systemu i jest �l�ski.

: O autentycznym zepsuciu �l�skiej gwary (czyli po uczonemu o rozpadzie sp�jno�ci systemu) mo�na by m�wi�, gdyby kto� wypowiada� si� tak (przyk�ad wymy�lony i chyba niemo�liwy): *piyni�ndze mom in der szparkasa albo (autentyczne od ma�ego �l�zaka z Bonn) Boziu, gib zdr�wko tatusiowi. Nieodmienno�� wyrazu i niemiecka fleksja to jest prawdziwe pomieszanie, ale co� takiego nigdy nie mo�e si� sta� zjawiskiem powszechnym, bo najcz�ciej mamy do czynienia z ca�o�ciowym ?przestawieniem si�? na drugi j�zyk. Wtedy pierwszym elementem, kt�ry ginie, s� s�owa w�a�nie (przyk�ad drugi).

: Ale nie mo�na wszystkiego naraz napisa�, wi�c na tym sko�cz�.

: Artur Czesak (Gorol)
: E-mail: [email protected]
: Krak�w, Poland
: