Kr�lew� Kasz�b wit�

Andrzej Talaga

Po drugiej wojnie �wiatowej w Polsce zachowa�o si� niewiele mniejszo�ci narodowych. Po upadku komunizmu wi�kszo�� z nich mo�e liczy� na wsparcie swoich niepodleg�ych pa�stw granicz�cych z naszym krajem. W przypadku Niemc�w jest to pomoc znaczna, w przypadku Czech�w — niewielka, dla Ukrai�c�w i Bia�orusin�w — niemal �adna. �yj� jednak na naszej ziemi trzy grupy etniczne, kt�re nie maj� szans na �adne wsparcie ze strony pobratymc�w. Ludy te, jako niezbyt liczne, nie potrafi�y bowiem stworzy� w�asnych organizacji pa�stwowych, a historia raczej ich nie oszcz�dza�a. Kaszubi, �emkowie i Tatarzy nie za�amuj� jednak r�k. Korzystaj�c z wolno�ci, odbudowuj� krok po kroku sw� to�samo�� i pr�buj� nie dopu�ci� do rozp�yni�cia si� w polskim morzu. Ich szanse na zachowanie to�samo�ci rosn�, cho� nadal wisi nad nimi gro�ba wynarodowienia

Nic tak nie wypromowa�o kaszubszczyzny, jak wprowadzony przez Sejm zakaz sprzeda�y tabaki. Na Kaszub�w ten bezmy�lny przepis, wysma�ony przez nie znaj�cych lokalnych reali�w polityk�w z Warszawy, podzia�a� jak p�achta na byka. Tak jak nie spos�b wyobrazi� sobie Francuza bez wina, tak i Kaszuba bez tabaki jest tylko swoj� karykatur�. — Teraz przyda�by si� zakaz u�ywania naszego j�zyka, dopiero nast�pi�oby jego odrodzenie — rozmarzaj� si� dzia�acze kaszubscy. W wolnej Polsce Kaszubi odetchn�li pe�n� piersi�: maj� w�asny program telewizyjny i radiowy, wydawnictwa, a nawet pras�, pojawi�y si� pierwsze dwuj�zyczne nazwy miejscowo�ci. Ci potomkowie dawnych Pomorzan nie wstydz� si� ju� swojego j�zyka, uwa�anego w czasach PRL jedynie za jeden z polskich dialekt�w. Poczuli si� prawdziwymi gospodarzami ziemi, na kt�rej �yj�. Nawet nap�ywowa ludno�� polska z du�� sympati� patrzy na odradzanie si� kaszubszczyzny. W lipcu tego roku do sanktuarium Matki Bo�ej Kr�lowej Kaszub w Sianowie przyjecha�o 20 tysi�cy pielgrzym�w. Nad t�umem powiewa�y czarno-��te flagi, a go�ci wita� napis w j�zyku kaszubskim. By�o to najwi�ksze zgromadzenie Kaszub�w w historii powojennej Polski — wyraz dumy z przynale�no�ci do tego ludu oraz podsumowanie dotychczasowych wysi�k�w garstki zapale�c�w, kt�rzy postanowili powstrzyma� degradacj� kaszubszczyzny i odnie�li sukces.

Od Odry do Wis�y Kaszuby rozci�ga�y si� niegdy� od Wis�y do Odry, czyli obejmowa�y ca�e dzisiejsze polskie Pomorze. Na ziemiach tych m�wiono dialektami s�owia�skimi rozwijaj�cymi si� niezale�nie od dialekt�w polskich, z kt�rych wy�oni� si� nasz j�zyk literacki. Na zachodzie Pomorzanie ulegli germanizacji, cho� jeszcze do XVII wieku w Szczecinie rz�dzi�a dynastia s�owia�ska, lecz ju� ca�kowicie zniemczona. Pomorskie (kaszubskie) dialekty przetrwa�y natomiast na wschodzie. Przed drug� wojn� �wiatow� by�y dominuj�cym j�zykiem wszystkich cz�ci Kaszub: niemieckiej, polskiej i tej wchodz�cej w sk�ad Wolnego Miasta Gda�ska. W�a�nie wojna oraz powojenne migracje najbardziej zmieni�y oblicze Kaszub. Znikn�li �yj�cy w okolicach S�upska Kaszubi zachodni, zwani niekiedy S�owi�cami. Albo uciekli przed Rosjanami, albo zostali deportowani z Polski jako Niemcy; w efekcie zniemczyli si� na wygnaniu. W�adza komunistyczna by�a bardzo niech�tna j�zykowi kaszubskiemu i rugowa�a go ze szk� i �ycia publicznego. Podczas gdy zachodni naukowcy zawsze uwa�ali kaszubski za j�zyk, w PRL uchodzi� on tylko za dialekt polskiego. Pisali tak w�wczas nawet badacze, kt�rzy dzi� uznaj� kaszubski za odr�bny j�zyk. W Polsce w zwartym osadnictwie �yje obecnie oko�o p� miliona Kaszub�w, mow� ojczyst� w�ada po�owa. Najwi�cej mieszka w Tr�jmie�cie, cho� tutaj roztapiaj� si� w polskim otoczeniu i nie u�ywaj� w�asnej mowy poza kr�giem rodzinnym.

Mowa je podstaw� Kaszubi porozumiewali si� w swoim j�zyku g��wnie w domu, uwa�aj�c go za mow� niestosown� do powa�niejszych spraw. W telewizji, urz�dach, radiu, prasie i ko�ciele kr�lowa� niepodzielnie polski. Bariera wstydu oraz niestosowno�ci zosta�a prze�amana przez media. Ju� w 1989 roku Gazeta Kartuska zacz�a zamieszcza� pierwsze teksty po kaszubsku, potem pojawi�o si� pismo Tatcz�zna (Ojcowizna), wydawane r�wnie� w Kartuzach, ale rozchodz�ce si� na ca�ych Kaszubach. Powsta� tak�e regionalny program radiowy Na b�tach i w b�rach (Na kutrach i w lasach). W nak�adzie 100 tysi�cy egzemplarzy ukazuje si� Norda. Pismiono Kasz�bsczi Zemi (Norda. Pismo Ziemi Kaszubskiej) jako dodatek Dziennika Ba�tyckiego. Dok�adnie dziesi�� lat temu, w lipcu, regionalna telewizja w Gda�sku uruchomi�a kaszubski program Rodn� Zemia (Ziemia Ojczysta), prowadzony przez nie�yj�c� ju� Izabel� Trojanowsk�. Wyst�powali w nim studenci, kt�rzy bez kompleks�w m�wili w swoim ojczystym j�zyku i zmuszali rozm�wc�w do tego samego. — To by� prawdziwy szok, kiedy ludzie us�yszeli kaszubski w telewizji — m�wi Eugeniusz Pryszkowski (w�a�ciwie: Eugeniusz Pr�czk�wsczi), obecny redaktor programu Rodno Zemia, zwi�zany z nim od pocz�tku. — Ta mowa, u�ywana do tej pory tylko w rodzinie i na prywatnych spotkaniach, sta�a si� publiczna. Kaszubi nie mieli ju� si� czego wstydzi�: przecie� nawet w telewizji tak m�wi�! Telewidzowie stali si� od tej pory „tele�bz�rnikami", a kaszubski zago�ci� na dobre na festynach, zjazdach, spotkaniach, s�ycha� go podczas przem�wie� polityk�w, a nawet w ko�ciele. Paradoksalnie, archaiczn� mow� Pomorza uratowano w du�ej mierze dzi�ki telewizji, oskar�anej — wszak nie bez podstaw — o unifikowanie wszystkiego, co si� da.

Kasz�bsk� szko�a Do 1990 roku nie by�o w og�le szk� kaszubskich i nie uczono j�zyka. Przekazywano go jedynie z pokolenia na pokolenie, dlatego te� wielu Kaszub�w, cho� nim m�wi, nie potrafi w nim pisa�. Jednym z prekursor�w nauki po kaszubsku by� Witold Bobrowski, kt�ry osiem lat temu za�o�y� spo�eczn� podstawow� szko�� etniczn� w miejscowo�ci G�odnica (G�odnjica) ko�o Wejherowa. Plac�wka ta, niestety, ju� nie istnieje — zmi�t� j� ni� demograficzny. Dzia�a za to 20 innych szk�, w kt�rych naucza si� kaszubskiego, cho� na przyk�ad matematyka odbywa si� po polsku. Nauka j�zyka napotyka bardzo powa�n� przeszkod� — brakuje nauczycieli. Dotychczas nie kszta�cono przecie� kaszubist�w. Dzieci i m�odzie� s� wi�c skazane na polonist�w, kt�rzy w ramach w�asnych zainteresowa� zaj�li si� kaszubskim i kultur� regionu. Edukacja nauczycieli kaszubist�w sta�a si� spraw� pal�c�, dlatego dzia�acze spo�eczni oraz cz�� kadry naukowej Uniwersytetu Gda�skiego zaproponowali stworzenie na tej uczelni kaszubistyki albo w ramach polonistyki, albo jako studium mi�dzywydzia�owe. Pomys� ten gor�co popiera rektor UG Marcin Pliski, Kaszuba z �ebcza ko�o Pucka. — Czej jem szt�r� lata tem� zacz�� tuw� �rz�dowac, zwr�cy� jem �w�g� na to, �e na naszim �niwersytece je p�trz�bn� institut ab� zak�ad n��k�wi, cht�ren b�b� cz�sto zwi�z�ny z badaniama kasz�bizn�. M�m� ledzy, cht�rny zajimaj� s� nasz� histori�, j�z�k�. To jednak� je wsz�tk� rozproszon�, a p�winno b�c w jednym placu* — m�wi� rektor w wywiadzie dla Nordy. Uniwersyteckie Centrum Edukacji Kaszubskiej mo�e nawet zacz�� dzia�a� w przysz�ym roku. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, skupiaj�ce dzia�aczy kaszubskich, jest bardziej sceptyczne i odsuwa dat� otwarcia plac�wki na dalsz� przysz�o��. Uniwersytet prowadzi ju� lektorat j�zyka kaszubskiego na polonistyce, lecz chocia� wielu student�w pierwszego roku chce uczestniczy� w zaj�ciach, potem si� wykruszaj�. Nie maj� czasu na zg��bianie mowy ojc�w. Dlatego te� w�adze uczelniane obawiaj� si�, �e osobny zak�ad czy o�rodek tak�e nie b�dzie si� cieszy� powodzeniem. Pewnym wyj�ciem z sytuacji jest wprowadzenie studi�w podyplomowych. Absolwenci mieliby w�wczas dwa zawody: nauczyciela kaszubskiego i jeszcze jeden — wyuczony wcze�niej.

Gmina wita — dwuj�zycznie „L��sko gmina wit�" — mo�na przeczyta�, wje�d�aj�c do gminy Linia w powiecie wejherowskim. Ju� trzy lata temu Miros�aw Szalewski, w�jt gminy Samonimo, wprowadzi� w le��cych na jej terenie Ostrzycach dwuj�zyczne nazwy ulic. Dzi� kaszubskie napisy zobaczy� mo�na tak�e w Mojuszu i Jastarni. W�jt ma ambitne plany i zapowiada: — Ustawi� napisy kaszubskie w ca�ej gminie. B�dzie po naszemu przy ka�dym wje�dzie. Kaszubskie nazwy nosz� ju� niekt�re restauracje, zajazdy, pensjonaty. W tym wypadku o nazewnictwie decyduje wola w�a�ciciela; natomiast �eby wprowadzi� dwuj�zyczne napisy w miastach i gminach, musz� zgodzi� si� samorz�dy. Kaszubski pojawi� si� nawet w ko�ciele. Wprawdzie nie odprawia si� ca�ej mszy w tym j�zyku, a tylko niekt�re elementy liturgii. S� to przede wszystkim pie�ni, kazania, czytania i modlitwy. Ta „msza kaszubska" — jak si� j� nazywa — z pocz�tku spotka�a si� nawet z nieprzychylnym przyj�ciem wiernych. Kaszubski wydawa� si� zbyt trywialny dla cel�w religijnych — takie stanowisko utrzymuje si� r�wnie� w�r�d cz�ci duchowie�stwa. O ile metropolita gda�ski arcybiskup Tadeusz Goc�owski (nie-Kaszuba) popiera wprowadzanie element�w kaszubskich do mszy, to biskup pelpli�ski Jan Bernard Szlaga (Kaszuba) jest temu przeciwny. Jednak kaszubska liturgia staje si� coraz popularniejsza. W 1990 roku odprawiano j� tylko w jednym ko�ciele w Gda�sku, dzi� ju� w 20 �wi�tyniach na ca�ych Kaszubach.

Czarno-��te Kasz�b� Jeszcze w 1992 roku na jarmarku kaszubskim w Kartuzach zrywano ��to-czarne flagi, obecnie nikogo ju� one nie ra��. Podobnie jak pojawiaj�cy si� podczas oficjalnych imprez herb Kaszub — czarny gryf w koronie na ��tym tle. Niekiedy takiego gryfa mo�na zobaczy� na samochodach, obok rejestracji, z dopiskiem: „Kasz�b�". Nie jest to jednak wyraz tendencji separatystycznych, jak zastrzegaj� si� Kaszubi, ale dumy z przynale�no�ci etnicznej. Najsilniejsz� organizacj� Kaszub�w jest dzia�aj�ce jeszcze od lat 50. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, kt�re do 1989 roku nie mia�o wi�kszych wp�yw�w, a wydawane przez nie pismo Pomerania rozchodzi�o si� jedynie w w�skich kr�gach. Dopiero prze�om demokratyczny w Polsce radykalnie zmieni� sytuacj� organizacji. Dzi� liczy ona dziesi�tki oddzia��w, rekomenduje kandydat�w do parlamentu, organizuje kaszubskie zjazdy i trudno ju� wyobrazi� sobie Kaszuby bez zrzeszenia. Kaszuby nie s� i nie by�y nawet w przesz�o�ci obszarem historyczno-geograficznym ani jednostk� administracyjn�. Gdyby zapyta�, gdzie w�a�ciwie le��, trzeba by odpowiedzie�: tam, gdzie mieszkaj� Kaszubi. Ich symbole nie s� wi�c wyrazem to�samo�ci terytorialnej, lecz wy��cznie etnicznej. Sami Kaszubi dziel� sw�j kraj na trzy umowne cz�ci: Nord� — na p�nocy, Westrz�dk — po�rodku kraju i P��nie — na po�udniu. Podczas ostatniego, II zjazdu Kaszub�w w Helu, P��nie i Westrz�dk pojecha�y do Nordy, rok wcze�niej by�o odwrotnie. Dopiero w wolnej Polsce wszystkie ziemie kaszubskie zosta�y po��czone w jednym organizmie terytorialnym, a mianowicie: w wojew�dztwie pomorskim, tylko powiaty le��ce na zachodnim brzegu Wis�y i na po�udniu wojew�dztwa nie s� kaszubskie. Dzia�acze chcieliby przeforsowa� zmian� nazwy wojew�dztwa na „kaszubsko- pomorskie", by tym samym podkre�li� jego specyfik�. Na razie nie zanosi si� na to, ale Kaszubi nie trac� nadziei. Gminy zamieszkane przez Kaszub�w, szczeg�lnie te wok� Tr�jmiasta, nie�le sobie radz� gospodarczo. Kaszuby maj� jednak te� sw�j Dziki Zach�d, czyli powiaty: s�upski, l�borski i bytowski, nale��ce przed wojn� do Niemiec, kt�re odziedziczy�y po PRL upad�e pegeery i teraz borykaj� si� z du�ym bezrobociem oraz zapa�ci� ekonomiczn�. Przedsi�biorczy Kaszubi z powiatu wejherowskiego i kartuskiego zacz�li tam inwestowa�, a nawet si� osiedla�. Proces ten wspiera Kaszubska Izba Gospodarcza. Za pieni�dzmi idzie o�ywienie narodowe. Je�li tak b�dzie dalej, za kilkana�cie lat dawne kaszubskie ziemie na zachodzie zjednocz� si� z macierz� nie tylko administracyjnie, ale tak�e kulturowo. Kaszubi podkre�laj� na ka�dym kroku swoj� lojalno�� wobec Polski. Jak ognia unikaj� okre�lania si� mianem narodu, a nawet mniejszo�ci narodowej. — Kaszuby bez Polski nie maj� racji bytu. By� Kaszub� i Polakiem to to samo, nie ma �adnej sprzeczno�ci — m�wi�.

--------------------------------------------------------------------------------

J�zyk kaszubski dzieli si� na 76 dialekt�w. Jego form� literack� opracowa� w XIX wieku Florian Ceynowa. Jednak a� do maja 1996 roku obowi�zywa�y r�ne formy zapisu. Problemem by�y kaszubskie samog�oski. Zapisywano je, dodaj�c znaki graficzne do liter �aci�skich. Rzecz w tym, �e ka�dy dodawa�, jakie chcia�. W PRL istnia�a tendencja do upraszczania pisowni kaszubskiej, tak by upodobni� wymow� do polskiego, co by�o zgodne z oficjaln� tez�, �e nie jest to osobny j�zyk. Zaakceptowana powszechnie wersja zapisu odchodzi od uproszcze� i oddaje w pe�ni wymow� kaszubsk�.

--------------------------------------------------------------------------------

M�wi profesor Brunon Synak, prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego:

— Kaszubi zdecydowanie nie s� i nie chc� sta� si� mniejszo�ci� narodow�. Nie maj� �adnych aspiracji pa�stwowych. Nasze zrzeszenie jest organizacj� etniczno-regionaln�, jego g��wnym celem pozostaje zachowanie i wzbogacenie kultury regionu, wszechstronny rozw�j Kaszub. Kaszubska symbolika nikogo nie razi. Mieszkaj�cy na naszej ziemi inni Polacy wiedz�, �e nie jest wymierzona przeciw nim. Popieramy wprowadzanie dwuj�zycznych napis�w, ale o tym powinny decydowa� przede wszystkim spo�eczno�ci lokalne. Je�li istnieje taka potrzeba i ludzie to akceptuj�, trzeba je wprowadza�, je�li jednak napisy mia�yby powodowa� jakie� konflikty, lepiej z nimi zaczeka�. W�r�d Kaszub�w mamy do czynienia z bardzo g��boko zakorzenion� �wiadomo�ci� przesz�o�ci, presji niemieckiej. Kaszubi przetrwali wy��cznie w ramach narodu polskiego i s� wra�liwi na tym punkcie. Mo�na m�wi� o swoistej podw�jnej to�samo�ci kaszubsko-polskiej. Polak i Kaszuba to nie s� to�samo�ci konkurencyjne. W wypadku Kaszub�w nie mo�na m�wi� o �adnym separatyzmie. Nie ma takich tendencji i nie przewiduj�, �eby si� pojawi�y w przysz�o�ci.

--------------------------------------------------------------------------------

Kaszubi w polityce:

Jerzy Budnik — pose�
Jan Kulas — pose�
Jerzy Barzowski — pose�
Donald Tusk — wicemarsza�ek Senatu
Kazimierz Klejna — senator
Edmund Wittbrodt — minister edukacji narodowej
Wojciech Ksi��ek — wiceminister edukacji
Jaros�aw Sellin — cz�onek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji

--------------------------------------------------------------------------------

Kiedy cztery lata temu zacz��em tu urz�dowa�, zwr�ci�em uwag� na to, �e na naszym uniwersytecie jest potrzebny instytut albo zak�ad naukowy, kt�ry by�by zwi�zany z badaniami kaszubszczyzny. Mamy ludzi, kt�rzy zajmuj� si� nasz� histori�, j�zykiem. To jednak jest wszystko rozproszone, a powinno by� w jednym miejscu.

--------------------------------------------------------------------------------

Oddajcie nasze lasy, oddajcie nasz� dusz�

Andrzej Talaga

�emkowie nie mog� si� zdecydowa�, czy s� narodem, czy grup� etniczn� narodu ukrai�skiego. Jedno jest jednak pewne: zostali wygnani ze swojej ziemi, zabrano im ziemi�, lasy, a nawet cmentarze, i najwy�szy czas sko�czy� z t� jawn� niesprawiedliwo�ci�. Tego w�a�nie oczekuj� od demokratycznego pa�stwa. �emkowyna (�emkowszczyzna) — rozci�ga si� na po�udniu Polski od Sanu do Popradu. Do zako�czenia drugiej wojny �wiatowej zamieszkiwali j� w zwartym osadnictwie Rusini Karpaccy, zwani przez s�siad�w „�emkami" z powodu u�ywania przez nich s�owa „�em", odpowiadaj�cego polskiemu „tylko", „lecz". Ich nieszcz�cie zacz�o si� tu� przed upadkiem Berlina. Po ustaleniu nowych granic mi�dzy Polsk� a Zwi�zkiem Sowieckim w ramach tak zwanej wymiany ludno�ci NKWD (przy wsp�pracy sowieckiego wojska) rozpocz�o masowe deportacje. Od wiosny 1945 roku do lata 1946 wi�kszo�� z prawie 180-tysi�cznej spo�eczno�ci polskich Rusin�w zosta�a wywieziona na Ukrain�. Deportacje mia�y brutalny przebieg, poniewa� pr�bowa�a je, bezskutecznie, powstrzymywa� walcz�ca z Sowietami Ukrai�ska Powsta�cza Armia. Do drugiego wysiedlenia, tym razem ostatecznego, dosz�o w 1947 roku w ramach akcji „Wis�a", kt�ra mia�a na celu pozbawienie partyzantki UPA oparcia poprzez zlikwidowanie osadnictwa ukrai�sko-rusi�skiego na wschodzie i po�udniu kraju. �emkowie stracili wszystko: ojczyzn�, ziemi�, domy, lasy, a tak�e greckokatolickie cerkwie, oddane przez komunist�w rzymskim katolikom. Rusini zostali rozproszeni po wsiach i miastach zachodniej i p�nocnej Polski.

Po rusnacku besiduj Co odr�nia �emk�w od Ukrai�c�w? Niekt�re obyczaje, stroje ludowe, ale przede wszystkim j�zyk. �emkowie s� cz�ci� wi�kszej wsp�lnoty etnicznej, zwanej Rusinami Karpackimi. Lud ten — okre�laj�cy sam siebie jako „Rusnacy" — zamieszkuje po�udniowe i p�nocne stoki Karpat — na Ukrainie, S�owacji, w Rumunii, na W�grzech oraz w Polsce. Cz�� z nich jeszcze w XIX wieku przesiedli�a si� do Serbii i dzi� tworzy tam rusi�sk� wsp�lnot� w Wojwodinie. J�zyk Rusin�w niew�tpliwie ma wsp�lne korzenie z ukrai�skim i wywodzi si� z dawnej Rusi Kijowskiej, niekiedy wi�c jest uwa�any za dialekt ukrai�skiego. Takie postawienie sprawy ma jeszcze sens w wypadku Polski, W�gier, Rumunii, gdzie mowa Rusin�w nie zosta�a skodyfikowana, jest wi�c raczej zespo�em gwar ni� j�zykiem. Jednak na S�owacji w lutym 1996 roku skodyfikowano j�, a jeszcze na pocz�tku XX wieku dokonano tego w Wojwodinie. Karpato-rusi�ski ma tam ujednolicon� gramatyk�. S� s�owniki, podr�czniki. Sta� si� wi�c pe�noprawnym j�zykiem. Problem polega jednak na tym, �e serbska wersja tej mowy jest przesycona tamtejszymi terminami, podobnie jak s�owacka — s�owackimi i nie bardzo nadaje si� do u�ytku w Polsce, gdzie �emkowski zosta� silnie spolonizowany, szczeg�lnie je�li chodzi o terminologi� dotycz�c� technologii oraz szeroko poj�tej cywilizacji. Dzi� w Polsce rusi�ski mo�na us�ysze� w miejscach publicznych tylko na rdzennej �emkowszczy�nie, gdzie �emkowie czuj� si� u siebie i nie wstydz� si� w�asnej mowy, ale na zachodzie Polski jest on u�ywany wy��cznie w domach.

Yszczy �emky ne oddoch�y, swobody ne majut Po prze�omie 1956 roku rz�d pozwoli� �emkom wr�ci� na ich ziemie. Gdy do urz�d�w wp�yn�o kilkana�cie tysi�cy poda�, w�adze przestraszy�y si� i cofn�y zgod�. Ka�dy m�g� jednak wraca� indywidualnie, je�li mia� do�� pieni�dzy. �emkowie nabywali nowe gospodarstwa, a czasami nawet udawa�o im si� odkupi� w�asne domy. Dzi� na �emkowszczy�nie mieszka tylko 10 tysi�cy �emk�w, oko�o 50 tysi�cy �yje nadal w rozproszeniu na ziemiach zachodnich i p�nocnych, na czu�yni (obczy�nie) — jak m�wi�. Do 1989 roku nie by�o �adnych organizacji �emkowskich. Rusini Karpaccy mogli realizowa� swoje aspiracje kulturowe — o politycznych nie by�o mowy — jedynie w ramach koncesjonowanego przez w�adze ruchu ukrai�skiego. I krok po kroku polonizowali si�. Gomu�kowska odwil� stworzy�a wprawdzie warunki do przywr�cenia nauki j�zyka �emkowskiego i ukrai�skiego w szko�ach, z czego Rusini skwapliwie skorzystali, jednak w latach 60. i 70. sytuacja stopniowo si� pogarsza�a. Partia chcia�a, by Polska by�a pa�stwem jednolitym narodowo�ciowo, a edukacja po rusi�sku przypomina�a, �e tak nie jest. Wi�kszo�� klas �emkowskich zamkni�to pod koniec lat 70.

Szto my za odny? Po upadku komunizmu �emkowie skorzystali z okazji, by zorganizowa� si� w obronie w�asnej kultury. W 1989 roku powsta�y dwa konkurencyjne stowarzyszenia: na Dolnym �l�sku Stowaryszynja �emkiw (Stowarzyszenie �emk�w) z siedzib� w Legnicy i na �emkowszczy�nie Objednannja �emkiw (Zjednoczenie �emk�w) z siedzib� w Gorlicach (Gorlyci). Dlaczego nar�d licz�cy zaledwie 60 tysi�cy cz�onk�w nie by� w stanie wy�oni� jednej organizacji? Powodem s� powa�ne rozbie�no�ci w ocenie w�asnej to�samo�ci. Stowaryszynja uznaje �emk�w za cz�� narodu karpato-ruskiego, Objednannja natomiast — za grup� etniczn� narodu ukrai�skiego. — To stara polska tendencja, aby dzieli� nas na �emk�w, Bojk�w, Hucu��w. Tymczasem jeste�my jednym cia�em — Ukrai�cami — m�wi Aleksander Maslej, przewodnicz�cy Objednannja. Sprawa nie jest jednak tak oczywista. Po pierwsze, istniej� przes�anki historyczne pozwalaj�ce m�wi� o odr�bno�ci Rusin�w Karpackich. Ponadto badania socjologiczne dotycz�ce poczucia to�samo�ci �emk�w, przeprowadzone w latach 90. dla Mi�dzynarodowej Rady Studi�w Europy Centralnej i Wschodniej (CCEES), wyra�nie pokazuj�, �e czuj� si� oni czym� odr�bnym wobec Ukrai�c�w, cho� z odpowiedzi ankietowanych mo�na wywnioskowa�, i� wi�kszo�� nie oburzy si�, gdyby nazwa� ich grup� etniczn�, a nawet lepiej — narodow� wielkiego narodu ruskiego (ukrai�skiego). Podzia� na dwie orientacje si�ga jeszcze XIX wieku, a dzi� znajduje odbicie nie tylko w dzia�alno�ci organizacyjnej, ale tak�e szkolnictwie i pi�miennictwie. Stowaryszynja wydaje pismo Besida (Rozmowa), dofinansowywane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, orientacja ukrai�ska ma za to Watr� (Ognisko) oraz stron� �emkowsk� w ukrai�skim Naszym S�owie — tak�e dofinansowywanym przez ministerstwo. Jest jeszcze wydawany przez �rodowisko zwi�zane z muzeum �emkowskim w Zydranowej kwartalnik Zakorola. Tak�e coraz popularniejsze watry, czyli festiwale muzyki rusi�skiej, organizowane s� osobno przez �emk�w przyznaj�cych si� do narodowo�ci karpato-ruskiej i �emk�w-Ukrai�c�w. Konflikt na tle to�samo�ci nie przeszkadza jednak obu organizacjom dzia�a� wsp�lnie tam, gdzie jest to konieczne, na przyk�ad w sprawie zwrotu mienia zagrabionego po wojnie, na polu kulturalnym i w obronie dziedzictwa historycznego.

De naszy cerkwy, de naszy mohy�y? To�samo�� �emkowyny ginie jeszcze szybciej ni� j�zyk rusi�ski. W Beskidzie Niskim osiedla si� coraz wi�cej Polak�w, kt�rzy buduj� na wsiach i w miasteczkach ko�cio�y, nie uwzgl�dniaj�ce specyfiki lokalnej architektury. Coraz rzadziej mo�na spotka� typowe �emkowskie chy�e (domy) — d�ugie niskie budynki ��cz�ce pod jednym dachem cz�� mieszkaln� i gospodarsk�. Laszota (od s�owa „Lach") — jak Rusini z ironi� nazywaj� polskich osadnik�w — stopniowo zaciera ruskie �lady tej ziemi. Znikaj� te� stare przydro�ne kapliczki. Do niedawna nie wzbudza�o to wi�kszych opor�w, ostatnio jednak �emkowie przestali by� tak spolegliwi. Kiedy w czerwcu tego roku ksi�dz Franciszek Malarz z rzymskokatolickiej parafii Wysowa kaza� rozebra� �emkowsk� kapliczk� w Ha�czowej, podnios�a si� wrzawa. Kapliczk� wybudowano w XIX wieku i by�a ona wci�gni�ta do rejestru zabytk�w. Ksi�dz t�umaczy� decyzj� z�ym stanem technicznym konstrukcji i tym, �e utraci�a ona „charakter kultowy". Zjednoczenie �emk�w nazwa�o post�powanie kap�ana �amaniem obowi�zuj�cych przepis�w. „To nie �emkowie wywo�uj� konflikt i nie oni go podtrzymuj�; �r�d�em konfliktu jest samowolne interpretowanie prawa i tworzenie rzeczywisto�ci fakt�w dokonanych" — czytamy w prote�cie tej organizacji. Ksi�dz Malarz deklarowa� jednak, �e ch�tnie odbuduje kapliczk�, ale… w innym miejscu. Kolejnym „faktem dokonanym" sta�o si� sprzedawanie prywatnym w�a�cicielom �emkowskich cmentarzy. Po deportacji grunty �emk�w, w tym cmentarze w opuszczonych wsiach, przej�o pa�stwo. Obecnie Agencja W�asno�ci Rolnej Skarbu Pa�stwa ch�tnie pozbywa si� ich, sprzedaj�c ziemi� ka�demu, kto zechce zap�aci�. W zamieszkanych wsiach rusi�skie groby nie s� zagro�one. Stoj� tak jak sta�y, co najwy�ej otacza je coraz wi�cej mogi� z �aci�skimi krzy�ami i polskimi napisami. Do nieumy�lnych profanacji dochodzi tam, gdzie ju� nikt nie mieszka. Nowi w�a�ciciele cz�sto nawet nie wiedz�, �e kupili cmentarz. Opuszczone �emkowskie nekropolie zachowa�y si� mi�dzy innymi w Czerty�nem, D�ugim, Czarnem, Lipnie, Florynce, Bielicznej, Blechnarce, Radocynie, Wyszowatce. Cmentarze w Ropkach, Czerty�nem i Bielicznej zosta�y ju� sprzedane prywatnym w�a�cicielom.

Ide �emko do lisa Wolna Polska stworzy�a �emkom warunki do swobodnego dzia�ania. W�a�ciwie ka�de �emkowskie dziecko mo�e uczy� si� dzi� ojczystego j�zyka (lub ukrai�skiego). Ok�lnik Ministerstwa Edukacji Narodowej m�wi, �e je�eli w szkole jest co najmniej troje rusi�skich dzieci i rodzice deklaruj�, �e chc�, aby uczy�y si� one swojej mowy, trzeba im to umo�liwi�. Nie ma jednak �adnej szko�y czysto �emkowskiej, a j�zyka rusi�skiego uczy si� obecnie tylko 90 uczni�w (ukrai�skiego — 3000). — Niby wszystko jest w porz�dku, ale dlaczego rodzice musz� deklarowa�, �e ich dzieci maj� si� uczy� po �emkowsku? — pyta Aleksander Maslej. — A czy polscy rodzice te� sk�adaj� takie deklaracje? Nauka j�zyka ojczystego powinna by� automatyczna, bez �adnych deklaracji. B�dziemy do tego d��y�.

Pojawi�a si� te� szansa na rozwi�zanie problemu cmentarzy. Po specjalnym posiedzeniu komisji sejmowej do spraw mniejszo�ci narodowych ustalono, �e zostanie powo�ana wsp�lna komisja �emk�w, Agencji W�asno�ci Rolnej Skarbu Pa�stwa i Urz�d�w Gmin, kt�ra oznaczy wszystkie cmentarze, tak by nie zosta�y one sprzedane wraz z gruntami. Kolejnym krokiem b�dzie ogrodzenie nekropolii. Tylko raz �emkowie odwa�yli si� umie�ci� w miejscu publicznym napis w j�zyku ojczystym — w ubieg�ym roku w Kwiatoniu przez dwa miesi�ce sta� drogowskaz pokazuj�cy drog� na watr� odbywaj�c� si� w Zdyni. Wprawdzie wywo�a� on protesty rdzennych Polak�w, ale nikt go nie zniszczy�. Rusini — inaczej ni� Kaszubi — nie chc� samodzielnie ustawia� dwuj�zycznych napis�w i znak�w, poniewa� obawiaj� si� wrogich reakcji polskich s�siad�w. Czekaj� na ustaw� o mniejszo�ciach narodowych, kt�ra ma to umo�liwi�. Na razie z zazdro�ci� spogl�daj� na pobliskie wsie na S�owacji, zamieszkane przez tamtejszych Rusin�w Karpackich, gdzie rusi�skie napisy s� norm�. �emkowie czekaj� tak�e na administracyjne przywr�cenie historycznych nazw, zmienionych po deportacji. Licz� na to, �e U�cie Gorlickie b�dzie zn�w jak dawniej U�ciem Ruskim, a Ropica Dolna stanie si� Ropic� Rusk�. Rusini nie zgadzaj� si� na ewentualne referenda w tej sprawie, poniewa� we wszystkich wsiach na �emkowszczy�nie s� mniejszo�ci�. — Nazwy zosta�y zmienione decyzj� administracyjn� rz�du, bez pytania kogokolwiek o zgod� i teraz powinno sta� si� tak samo — argumentuj�. Wszak nazwy, tak jak architektura, tworz� to�samo�� regionu. Uda�o si� te� uzyska� kilka korzystnych wyrok�w w Naczelnym S�dzie Administracyjnym w sprawie zwrotu �emkom ich las�w skonfiskowanych po wojnie. Rusini chc� odzyska� tylko te lasy, kt�re nadal s� w�asno�ci� pa�stwa, nie zamierzaj� odbiera� w�asno�ci prywatnej, nawet je�li kto� dosta� j� z nadania po deportacji prawowitych w�a�cicieli. �emkowie coraz aktywniej dzia�aj�, aby ocali� swoj� kultur�, jednak bez pomocy Polak�w raczej im si� to nie uda. Pojawi�y si� ju� pierwsze jask�ki dobrej woli ze strony „Lach�w". Ko�o �owieckie „Dzik" wyremontowa�o kilka �emkowskich kapliczek, harcerze z hufca krakowskiego oznaczaj� opuszczone cmentarze. Jednak wi�kszo�� Polak�w �yj�cych na �emkowszczy�nie odbiera dzia�alno�� Rusin�w jako zagro�enie. Ka�dy napis po rusi�sku, zmiana nazwy miejscowo�ci, ka�dy zwr�cony las b�dzie im przypomina�, �e nie s� na swoim, �e pewnego dnia mo�e przyj�� do nich prawowity gospodarz i powiedzie�: — To moje pole, to m�j dom, musisz odej��. Jak si� wydaje, odrodzenie �emk�w b�dzie automatycznie prowokowa� konflikt z Polakami. Trzeba z obu stron wielkiej ostro�no�ci oraz wyrozumia�o�ci, aby tego unikn��. Tylko czy Lachom i Rusinom starczy dobrej woli? Nasza wsp�lna historia sk�ania raczej do pesymizmu

--------------------------------------------------------------------------------

Najwi�cej kontrowersji w�r�d naukowc�w wzbudza pochodzenie �emk�w. O ile bowiem nie ma w�tpliwo�ci, �e sw�j j�zyk i tradycj� wywodz� z dawnej Rusi, to pozostaje jeszcze tajemniczy �lad wo�oski. W �redniowieczu po �uku Karpat z po�udnia na p�noc w�drowa�y grupy pasterzy rodem z Ba�kan�w. Porozumiewa�y si� najprawdopodobniej j�zykiem zbli�onym do rumu�skiego. Ludno�� osiad�a zwa�a pasterzy Wlachami (Wo�ochami). Niekt�rzy badacze sugeruj� nawet, �e mogli znale�� si� w�r�d nich Alba�czycy. Wlachowie osiedlali si� na p�nocnych stokach Karpat, gdzie przemieszani z Rusinami, mieli da� pocz�tek �emkom. Sami �emkowie maj� na og� do�� sceptyczny stosunek do „�ladu wo�oskiego", uwa�aj�c si� za stuprocentowych Rusin�w.

--------------------------------------------------------------------------------

Najs�ynniejszym �emkiem w komunistycznej Polsce by� malarz-prymitywista Nikifor, a w�a�ciwie Nykyfor Drownjak, mylnie uwa�any przez niekt�rych mi�o�nik�w sztuki za Polaka. Nikifor nie m�wi�cy nawet dobrze po polsku trzykrotnie do�wiadczy� deportacji i trzykrotnie wraca� na ojczyst� �emkowszczyzn�. Artysta urodzi� si� w Krynicy, zosta� ochrzczony w rycie greckokatolickim pod imieniem Jepyfan (Epifaniusz). Poniewa� by�o ono rzadko spotykane w�r�d �emk�w, nazywano go — Nykyfor. Zmar�y w 1968 roku, zostawi� po sobie 30 tysi�cy r�nych prac — g��wnie akwarel — inspirowanych malarstwem ikonicznym.

--------------------------------------------------------------------------------

Z Ordy rodem

Andrzej Talaga

Po upadku komunizmu polscy Tatarzy zarejestrowali zwi�zek, zacz�li budow� szko�y religijnej, wydaj� dwa pisma, nawi�zali kontakty z innymi grupami tatarskimi, a ich reprezentanci po raz pierwszy od dziesi�cioleci mogli uczestniczy� w pielgrzymce do Mekki. Jak na tak nieliczn� nacj�, to ca�kiem nie�le. W przeciwie�stwie do Kaszub�w, nasi Tatarzy uwa�aj� si� bowiem za odr�bny nar�d, a w�a�ciwie cz�� wielkiego narodu tatarskiego, zamieszkuj�cego Krym, Tatarstan i Syberi� zachodni�, a jeszcze �ci�lej — za podgrup� Tatar�w polsko-litewskich. Poczucie odr�bno�ci jest w�r�d nich wci�� silne, mimo �e ju� przed wiekami utracili w�asny j�zyk i nawet w obyczajach upodobnili si� do Polak�w. Wi�kszo�� jednak pozostaje muzu�manami. Nie przeszkadza to im podkre�la� lojalno�ci wobec pa�stwa polskiego, kt�rej wielokrotnie dowiedli ich przodkowie. Tatarzy tylko raz nie dochowali wierno�ci Rzeczpospolitej — w XVII wieku podczas tak zwanego buntu Lipk�w przeszli masowo na stron� Imperium Osma�skiego. Epizod ten polscy czytelnicy i widzowie znaj� znakomicie z Pana Wo�odyjowskiego.

Razem, mo�ci Tatarzy Lata PRL by�y czasem zastoju w tatarskim �yciu narodowym. Dzia�a�y wprawdzie stare meczety w Kruszynianach i Bohonikach na Podlasiu, obchodzono tradycyjne �wi�ta religijne, ale Tatar�w traktowano tylko jako ciekawostk� etnograficzn�. O �adnej swobodnej dzia�alno�ci narodowej nie by�o mowy. Stanowi�o to du�y kontrast z czasami przedwojennymi, kiedy Tatarzy mieli w�asne organizacje narodowe i religijne, pras�, a nawet pu�k, a potem szwadron jazdy. Prze�om nast�pi� wraz z upadkiem komunizmu. Pierwsz� powa�niejsz� inicjatyw� by�a pomoc dla Tatar�w krymskich powracaj�cych do swojej ojczyzny z wygnania. „Solidarno�� Walcz�ca", przy wsp�udziale polskich Tatar�w, przekaza�a im sprz�t poligraficzny, kt�ry umo�liwi� wydawanie pierwszych wolnych gazet na Krymie. Potem, nawi�zuj�c do przedwojennych tradycji, powo�ano Zwi�zek Tatar�w Polskich, nale��cy do �wiatowego Zwi�zku Tatar�w. O ile w czasach PRL manifestowanie tatarsko�ci nie by�o mile widziane, o tyle muzu�ma�skie �ycie religijne nie napotyka�o przeszk�d. Otwarty w 1990 roku meczet w Gda�sku powstawa� w�a�nie w latach 80. W�wczas planowano budow� meczet�w w Warszawie oraz Krakowie. Kiedy delegacja Ligi �wiata Muzu�ma�skiego z siedzib� w Mekce przyjecha�a do Warszawy, by�a przyjmowana z wielkimi honorami. Saudyjczycy do�o�yli si� nawet do budowy meczetu w Gda�sku, dot�d finansowanej przez palesty�skiego biznesmena z Kuwejtu i jego przyjaci�. Po upadku komunizmu budowa warszawskiego meczetu zosta�a wstrzymana przez w�adze samorz�dowe.

Sk�d wzi�� imama? Wi�kszo�� Tatar�w mieszka na Podlasiu. Maj� tam trzy gminy, dwa meczety i jeden dom modlitwy w Bia�ymstoku. W mie�cie tym powstaje te� szko�a religijna — medresa, oraz meczet, ale widoki na zako�czenie budowy s� marne. Brakuje pieni�dzy, a Saudyjczycy nie chc� ju� pomaga�. Zdaniem Tatar�w, po upadku komunizmu stracili zainteresowanie nasz� cz�ci� Europy. Mimo kolejnych pr�b o wsparcie finansowe bia�ostockich inwestycji, pieni�dze nie nap�ywaj�. Najwi�kszym zmartwieniem tatarskiej spo�eczno�ci jest jednak brak duchownych. Obecnie w Polsce pracuje czterech imam�w (duchownych prowadz�cych modlitwy w meczecie). Trzech z nich to osoby w starszym wieku. Wielk� nadziej� by�o sze�ciu m�odych adept�w teologii, studiuj�cych za granic�. Trzech wyjecha�o do Sarajewa, kolejnych trzech — do Medyny. Nauk� sfinansowali Saudyjczycy. Niestety, w Bo�ni wybuch�a wojna i studia si� sko�czy�y. Z kolei w Medynie polscy Tatarzy prze�yli ci�ki szok kulturowy. �agodny, obyczajowo niezbyt ortodoksyjny islam europejski nie przygotowa� ich do surowego re�imu panuj�cego w saudyjskich szko�ach koranicznych prowadzonych przez wahabit�w. Dw�ch student�w nie wytrzyma�o i wr�ci�o do Polski. Nauk� uko�czy� tylko jeden. Szanse na wprowadzenie do tatarskich meczet�w m�odych imam�w malej�. Tym bardziej nie ma co marzy� o przywr�ceniu funkcji muftiego, czyli najwa�niejszego muzu�ma�skiego teologa kraju. W Polsce brakuje odpowiednio wykszta�conej osoby, a Tatarzy nie chc� nikogo z zagranicy, dlatego w sprawach wiary decyduje kolegium. W razie w�tpliwo�ci imamowie zwracaj� si� do Mekki. Najwy�szym autorytetem religijnym jest dla nich tamtejszy wielki imam. Nie oznacza to jednak, �e przestrzegaj� �lepo wszystkich zalece� p�yn�cych z Arabii Saudyjskiej. — Jest to najbardziej muzu�ma�ski kraj na �wiecie, dlatego tam prosimy o porady, bo gdzie ich szuka�, jak nie u �r�d�a? — m�wi Selim Chazbijewicz, imam meczetu w Gda�sku i dzia�acz tatarski. — Nie przenosimy jednak wzor�w wahabickich na nasz grunt. Dokonujemy ich interpretacji, tak by pasowa�y do warunk�w, w jakich �yjemy. W Polsce dzia�a kilka organizacji muzu�ma�skich skupiaj�cych Polak�w, kt�rzy przeszli na islam, jednak stosunki mi�dzy nimi a Tatarami nie uk�adaj� si� najlepiej. Ci drudzy zarzucaj� Stowarzyszeniu Braci Muzu�ma�skich, Stowarzyszeniu Jedno�ci Muzu�ma�skiej i Ko�u Muzu�man�w Polskich, �e chc� zmonopolizowa� reprezentowanie wyznawc�w islamu w Polsce, z pomini�ciem Tatar�w, a w dodatku przedstawiaj� siebie wobec arabskich sponsor�w jako ortodoks�w. — My nie fa�szujemy rzeczywisto�ci, m�wimy otwarcie, �e nie wszyscy u nas si� modl�, ten i �w pije alkohol. S� te� ludzie bardzo pobo�ni. Mamy po prostu r�ne opcje — m�wi Selim Chazbijewicz. Silne napi�cia mi�dzy Tatarami a Polakami-muzu�manami powsta�y te� w samym Muzu�ma�skim Zwi�zku Religijnym. W 1990 roku Liga �wiata Muzu�ma�skiego chcia�a sfinansowa� wyjazd polskiej grupy na pielgrzymk� do Mekki. Dosz�o do ostrego sporu, kto w�a�ciwie ma pojecha�. Musia� a� przyjecha� przedstawiciel Ligi, by za�agodzi� sytuacj�. — Tatarzy mocno podkre�laj� swoj� tatarsko�� i wytykaj� innym muzu�manom, �e nie s� Tatarami — m�wi Bogus�aw Zag�rski, niegdy� cz�onek Najwy�szego Kolegium Muzu�ma�skiego Zwi�zku Religijnego, zajmuj�cy si� kontaktami z zagranic�, kt�ry odszed� z pracy w kolegium. — Tak zwani pro�ci ludzie tatarsko�� wr�cz uto�samiaj� z islamem. M�wi� na przyk�ad, �e przyjecha� do nich Tatar z Indonezji albo z Sudanu, podczas gdy chodzi po prostu o muzu�manina. Dzia�acze tatarscy niech�tnie widz� innych w Muzu�ma�skim Zwi�zku Religijnym, st�d konflikty. Trudno te� m�wi� o dobrych stosunkach z Arabami mieszkaj�cymi w Polsce — obie wsp�lnoty s� sobie tak obce, �e nawet modl� si� oddzielnie. W Gda�sku teoretycznie istnieje jedna gmina muzu�ma�ska, ale zast�pc� imama jest Arab i on prowadzi mod�y dla muzu�man�w cudzoziemc�w, a imam tatarski — dla Tatar�w.

Korona zawsze z Litw� Tatarzy dawnej Rzeczpospolitej zamieszkuj� obecnie trzy pa�stwa: Polsk�, Litw� i Bia�oru�, razem jest ich oko�o 16 tysi�cy. Wsp�lne korzenie oraz historia predestynuj� ich do zjednoczenia. Dopiero jednak upadek starego systemu stworzy� warunki do nawi�zania wsp�pracy. Tatarzy z tych trzech pa�stw chc� nawet utworzy� wsp�ln� organizacj�. Pod koniec lipca tego roku odby�o si� kolejne z serii spotka�, kt�re maj� doprowadzi� do powo�ania Konfederacji Tatar�w Polski, Litwy i Bia�orusi. Naj�ci�lejsze zwi�zki kulturowe ��cz� Tatar�w polskich z ich pobratymcami na Krymie. W ko�cu przodkowie Lipk�w — jak nazywano Tatar�w Rzeczypospolitej — wywodz� si� przede wszystkim z chanatu krymskiego. Polscy dzia�acze zdo�ali nawet zainteresowa� wsp�prac� z Krymem Kancelari� Prezydenta Lecha Wa��sy, kiedy zasiada� w niej Jaros�aw Kaczy�ski, oraz rz�d za kadencji Jana Olszewskiego. Potem kontakty zosta�y zerwane. W latach 1993-94 Tatarstan pr�bowa� nawi�za� stosunki z Polsk� za plecami Rosji. W przedsi�wzi�ciu tym po�redniczyli polscy Tatarzy, ale �wczesne polskie w�adze nie chcia�y takiej wsp�pracy, �eby nie dra�ni� Moskwy. Jak dot�d wi�c pr�by wykorzystania mniejszo�ci tatarskiej na arenie mi�dzynarodowej spe�z�y na niczym. Tatarzy utracili folklor, j�zyk, stroje. Ich to�samo�� wyznacza w�a�ciwie tylko pami�� historyczna, �wiadomo�� etnicznej odr�bno�ci. A �e jest to �wiadomo�� bardzo silna, niech �wiadczy fakt, i� w Zwi�zku Tatar�w Polskich jest ju� 20 chrze�cijan o tatarskich korzeniach. Na Podlasiu organizacj� interesuj� si� katolicy o tatarskim pochodzeniu. Gdyby kiedy� wst�pili do zwi�zku, muzu�manie mogliby nawet sta� si� w nim mniejszo�ci�. Polscy Tatarzy w por�wnaniu z Kaszubami i �emkami maj� du�o skromniejsze plany. Marz� tylko o otwarciu lektoratu j�zyka tatarsko-krymskiego, wydzia�u teologicznego na kt�rej� z polskich uczelni, gdzie mogliby si� kszta�ci� przyszli imamowie, uruchomieniu muzeum w Tr�jmie�cie. Niewiele to, jak na pierwszy rzut oka, ale wystarczaj�co du�o, by przetrwa� jako odr�bna wsp�lnota etniczna.

--------------------------------------------------------------------------------

Nie jeste�my w Polsce sami — zachowa�y si� w naszym kraju relikty dawnej wielonarodowej i wieloreligijnej Rzeczypospolitej. W dobie globalizacji, gdy utrzymanie pe�nej suwerenno�ci narodowej wydaje si� ju� niemo�liwe, wielk� nadziej� staje si� odrodzenie to�samo�ci regionalnej i etnicznej. Obserwujemy w�a�nie tak� pr�b� w wypadku Kaszub�w oraz �emk�w, a nawet Tatar�w, kt�rzy cho� nie maj� swojej „ma�ej ojczyzny", wracaj� do etniczno-historycznych korzeni. Gdy Polska by�a mocarstwem, to symbole ruskie, prawos�awne czy muzu�ma�skie nikogo nie dziwi�y — by�y po prostu cz�ci� wsp�lnej to�samo�ci. Dzi� — cho� nie jeste�my nawet silnym krajem, a co dopiero mocarstwem — mo�e by� tak samo, i nie jest to zamach na nasz� integralno�� terytorialn�. A mo�e to, co naprawd� cenne, �atwiej b�dzie obroni� w skali gminy i regionu ni� kraju? Nasze mniejszo�ci etniczne podj�y wyzwanie.

--------------------------------------------------------------------------------

Tatarzy s� ludem pochodzenia tureckiego, wywodz�cym si� ze Z�otej Ordy. Kiedy w XIII wieku Mongo�owie podbili stepowe ziemie zamieszkane przez Kipczak�w, przemieszali si� z nimi, przyjmuj�c j�zyk, obyczaje i religi� (islam) podbitego ludu. Kipczacy z kolei zaakceptowali dominacj� rod�w wywodz�cych si� od mongolskich zdobywc�w oraz ich obyczaje wojenne. Z�ota Orda, powsta�a po upadku imperium mongolskiego, by�a pierwszym pa�stwem tatarskim. Z niej wy�oni�y si� chanaty: krymski, syberyjski, kaza�ski, astracha�ski, nogajski. Obecnie Tatarzy, potomkowie ludno�ci tych pa�stw, zamieszkuj� g��wnie autonomiczny Tatarstan w Federacji Rosyjskiej, zachodni� Syberi�, Krym. Mniejsze grupy potomk�w zes�a�c�w �yj� w Azji Centralnej. Tatar�w mo�na te� spotka� na Bia�orusi, Litwie i w Polsce. Og�em na �wiecie jest nie wi�cej ni� 3 miliony Tatar�w. Najwi�kszymi swobodami ciesz� si� w swoim quasi-pa�stwie — Tatarstanie ze stolic� w Kazaniu.

--------------------------------------------------------------------------------

W Polsce obecnie �yje oko�o 4 tysi�cy Tatar�w. W naszym kraju dzia�aj� trzy meczety — w Kruszynianach, Bohonikach i Gda�sku. W Bia�ymstoku powstaje szko�a koraniczna — medresa (jest te� dom modlitewny w Warszawie i sala w jednym z akademik�w w �odzi, ale modl� si� w nich g��wnie nie-Tatarzy, przybysze z Bliskiego Wschodu i muzu�manie-Polacy). Muzu�manie polscy, w 99 procentach Tatarzy, s� skupieni w sze�ciu gminach (Warszawa, Gda�sk, Gorz�w Wielkopolski, Bohoniki, Kruszyniany, Bia�ystok). Na ich czele stoi Najwy�sze Kolegium Muzu�ma�skiego Zwi�zku Religijnego w RP z siedzib� w Bia�ymstoku. �wieck� organizacj� Tatar�w jest Zwi�zek Tatar�w Polskich z siedzib� w Gda�sku skupiaj�cy oko�o tysi�ca cz�onk�w. Jego organ prasowy to Rocznik Tatar�w Polskich ukazuj�cy si� od 1993 roku i �ycie tatarskie, wydawane od 1998 roku.