Szanowny Panie!
Chcia�bym wrzuci� swoje trzy grosze do dyskusji, kt�r� Pan zainicjowa� swoim listem i o kt�r� Pan zreszt� prosi�.
Moim zdaniem odpowied� na pytanie, dlaczego �l�zacy nie chc� by� Polakami jest prosta - Polska nas nie chce, albo dok�adniej, nie akceptuje naszej inno�ci.
Cz�owiek jest istot� spo�eczn�, kt�ra w czasie swego �ycia wchodzi w r�ne zwi�zki z innymi lud�mi. Zgodna z naturalnym porz�dkiem rzeczy jest pewna hierarchia tych zwi�zk�w. My�l�, �e mo�na by j� przedstawi� w postaci nast�puj�cego schematu:
Rodzina -> Miasto -> Region -> Kraj -> Kr�g cywilizacyjny -> Ludzko��
Najsilniej zwi�zani jeste�my ze swoj� rodzin� i krewnymi. Nast�pnie wchodzimy w zwi�zki z lud�mi mieszkaj�cymi w pobli�u - naszymi s�siadami z miasta i okolicy, w�r�d kt�rych pracujemy, z kt�rymi bawimy i przyja�nimy si�, razem z kt�rymi dbamy o rozw�j i pomy�lno�� miasta, bo to jest nasz wsp�lny interes. Z natury lu�niejsze zwi�zki ��cz� nas w wi�kszymi wsp�lnotami, takimi jak region, kraj czy kontynent.
Poniewa� wywodz� si� ze s�owia�skiej (polskiej ?) cz�ci �l�ska, ta hierarchia przynale�no�ci i identyfikacji w odniesieniu do mojej osoby wygl�da�aby nast�puj�co:
Jestem Kuliszem -> Jestem mieszka�cem Ziemi Lublinieckiej -> Jestem �l�zakiem -> Jestem Polakiem (?) -> Jestem S�owianinem -> Nale�� do szeroko rozumianego europejskiego kr�gu kulturowego -> Jestem cz�owiekiem.
Ta hierarchia wynika z �konstrukcji� cz�owieka. Poniewa� wsp�lnoty etniczne i narodowe s� przed�u�eniem wi�zi rodzinnych, na stra�y tej hierarchii stoi czwarte Przykazanie Bo�e.
Wnioskiem wyp�ywaj�cym z takiego rozumienia relacji spo�ecznych jest zasada subsydiarno�ci, sformu�owana kilkadziesi�t lat temu przez Ko�ci� Katolicki m. in. jako reakcja na totalitaryzmy opanowuj�ce Europ�. Zasada subsydiarno�ci m�wi, �e spos�b, w jaki spo�ecze�stwo jest zorganizowane powinien by� oparty o t� naturaln� hierarchi�. Poniewa� najwa�niejsze dla cz�owieka s� zwi�zki z lud�mi mu najbli�szymi, a wi�c z natury rzeczy najwa�niejszymi strukturami spo�ecznymi s� te najmniejsze, a w szczeg�lno�ci rodzina. Wsp�lnoty wi�ksze, bardziej globalne powinny spe�nia� wobec wsp�lnot mniejszych rol� s�u�ebn� (pomocnicz�) tam, gdzie wsp�lnoty mniejsze nie s� w stanie sobie poradzi�. Nie powinny natomiast ich zast�powa�, czy wyr�cza� w tym, czemu ma�e wsp�lnoty s� w stanie podo�a�. Przyk�adowo wi�c, je�li nie daje si� wybudowa� i utrzyma� sprawnej sieci komunikacyjnej na potrzeby tylko jednego miasta, trzeba to zrobi� na poziomie regionu. Je�li zanieczyszczenia przemys�owe s� przenoszone na odleg�o�ci tysi�cy kilometr�w, ochrona �rodowiska musi si� opiera� na strukturach mi�dzypa�stwowych. Je�li natomiast gimnazjum w mojej wsi mo�e by� utrzymane przez gmin�, to dlaczego pa�stwo ma miesza� si� do tego, czego, w jaki spos�b i kto uczy dzieci ludzi, kt�rzy t� szko�� utrzymuj�! Podobnie pa�stwo nie mo�e odebra� dzieci rodzicom i powiedzie�, �e samo wychowa je lepiej.
Zasada subsydiarno�ci jest uznawana obecnie za podstaw� ustroju nowoczesnego pa�stwa, a manifestuje si� ona w przyznawaniu szerokich kompetencji i autonomii samorz�dom regionalnym i gminnym. O ile si� orientuj�, w zgodzie z t� zasad� chce budowa� swoje instytucje Unia Europejska.
Podane przeze mnie przyk�ady dotycz� �materialnej� organizacji spo�ecze�stwa. Poniewa� jednak zwi�zki mi�dzy lud�mi maj� tak�e, a mo�e przede wszystkim, charakter emocjonalny i duchowy, uwa�am, �e zasad� pomocniczo�ci mo�na i trzeba przenie�� tak�e na poziom duchowy i kulturowy. Ot� moja wsp�lnota �miejska� czy regionalna nie mo�e ode mnie wymaga� wyrzeczenia si� mojej rodziny. Tak samo wsp�lnota narodowa czy �cywilizacyjno-kontynentalna� nie mo�e ode mnie wymaga� wyrzeczenia si� mojej �l�sko�ci. Zwierzchnictwo Polski nad �l�skiem ma sens moralny, je�eli pomaga si� nam rozwija� zgodnie z nasz� to�samo�ci�, je�eli pomaga si� nam sta� �lepszymi� �l�zakami.
Wracaj�c na nasze podw�rko, problem polega na tym, �e Polska przejmuj�c �l�sk pod swoje panowanie t� fundamentaln� zasad� naruszy�a. Nie chc� tu pisa� o sprawach ekonomicznych, bo o tym napisano ju� wiele a moim zdaniem nie one s� najwa�niejsze. Nie chc� te� pisa� o prze�ladowaniach, jakie dotkn�y �l�zak�w w Polsce, bo o tym lepiej napisz� starsi ludzie, kt�rzy sami je prze�yli. Zreszt� uwa�am, �e prze�ladowania akurat w tej cz�ci �wiata nie s� czym� wyj�tkowym. Problemem s� pewne przes�dy i l�ki nadal pokutuj�ce w powszechnej �wiadomo�ci Polak�w.
To�samo�� to dla mnie przede wszystkim j�zyk i pami�� o dziejach przodk�w. A jak to dzisiaj wygl�da?. Nie da si� ukry�, �e historia �l�ska przez setki lat toczy�a si� zupe�nie inaczej i niezale�nie od historii Polski. Tymczasem pami�� o dziejach naszej ziemi nigdy nie trafi�a do polskich podr�cznik�w. W szkole uczy si� dzieci w gruncie rzeczy historii Kr�lestwa Kongresowego. W Gliwicach (ten przypadek znam dobrze, bo tam pracuj�) jest Plac Piast�w, klub sportowy �Piast�, Dom Studencki �Piast�, foto atelier �Piast� i Zamek Piastowski, w kt�rym prawdopodobnie nigdy nie mieszka� �aden Piast. Tak, jakby od czas�w �redniowiecza tego miasta nie by�o. Kompletna czarna dziura. Wi�kszo�� Gliwiczan prawdopodobnie nie wie, kiedy ich miasto zosta�o za�o�one, mimo �e wszyscy musieli wku� daty kilku wydarze� rozgrywaj�cych si� gdzie� na �rodkowej Ukrainie, kt�re na losy Gliwic mia�y taki wp�yw jak na nas wojna o Falklandy. W Zabrzu jedna z g��wnych ulic zosta�a nazwana imieniem marsza�ka de Gaule, kt�ry sp�dzi� w tym mie�cie jeden dzie�, inna dosta�a imi� prezydenta Roosvelta, kt�ry prawdopodobnie w og�le nie mia� poj�cia o tym, �e takie miasto istnieje. Nie pami�ta si� natomiast o ludziach, kt�rzy budowali w tym miejscu przemys� i sprawili, �e z kilku wsi Zabrze sta�o si� nowoczesnym (niegdy�) miastem.
Liceum og�lnokszta�c�ce w Tarnowskich G�rach, w kt�rym si� uczy�em, jeszcze przed wojn� nosi�o imi� ksi�cia opolskiego Jana II Dobrego, ostatniego z opolskiej dynastii Piast�w, kt�ry bardzo przyczyni� si� do rozwoju miasta nadaj�c mu prawa miejskie i przyznaj�c wiele przywilej�w zamieszkuj�cym je gwarkom (s�ynny �Ordunek gorny�). W czasach powojennych patrona szko�y zmieniono. Teraz jest nim Stanis�aw Staszic, kt�ry dzia�a� w Kr�lestwie Kongresowym. Domy�lam si�, �e jego zas�ugi dla Tarnowskich G�r by�y jeszcze wi�ksze.
Dopiero od dziesi�ciu lat w mozole i trudzie dokopujemy si� do prawdziwej historii naszej ziemi. Ze zdziwieniem odkrywamy, �e pomi�dzy testamentem ksi�cia Krzywoustego a �wyzwoleniem� mieszkali tu jacy� ludzie. Ludzie ci budowali domy, fabryki, pa�ace i ko�cio�y, robili interesy, pisali wiersze, prowadzili badania naukowe, dostawali nawet nagrody Nobla.
Je�li chodzi o nasz� mow� (j�zyk, czy dialekt, jak zwa�, tak zwa�), to przez dziesi�tki lat by�a ona na wszelkie sposoby t�piona. Szczeg�lne �zas�ugi� w tym wzgl�dzie ma polska szko�a. Wprawdzie dzieci nie s� ju� bite za odezwanie si� po �l�sku, tak jak bywa�o za czas�w pruskich, ale s� wydrwiwane. Sam wielokrotnie i bole�nie tego do�wiadczy�em. Ciesz� si�, �e rozumie Pan nasz� mow�. To znaczy, �e mo�emy si� �atwo porozumie�. Czy jest to jednak wystarczaj�cy pow�d, �eby j� wyt�pi�? Nasza mowa jest te� jednak inna. Wystarczaj�co inna, �eby by� natychmiast rozpoznawaln�. Wystarczaj�co inna, �eby Polacy j� t�pili a ludzi si� ni� pos�uguj�cych upokarzali.
A to tylko niekt�re fakty. Nale�a�oby tu jeszcze wspomnie� cho�by planowe niszczenie lokalnych wsp�lnot poprzez kolonizacj� i podzia� administracyjny.
Je�li zbierzemy to razem, ci�nie si� na usta pytanie. Czy nie ma Pan wra�enia, �e Polacy nigdy nie uznali nas za swoich, �e Polska nas po prostu nie chce? I co my mamy w tej sytuacji zrobi�? Pope�ni� zbiorowe samob�jstwo?
Przejmuj�c nowe terytorium i zamieszkuj�cych je ludzi Polska powinna by�a przyj�� nas z ca�ym �dobrodziejstwem inwentarza�, uszanowa� nasze tradycje, nasz j�zyk i histori� naszej ziemi - uzna� je za swoje. M�j pradziad walczy� w trzecim powstaniu nie po to, �eby �l�sk sta� si� jeszcze jednym Krakowem albo jeszcze jedn� Warszaw�. Walczy� po to, �eby �l�sk m�g� pozosta� �l�skiem - nie o ma�opolsko�� czy mazowiecko�� tej ziemi, tylko o jej �l�sko��. Jak mu si� wtedy wydawa�o, sposobem na to b�dzie usuni�cie niemieckiego panowania i przy��czenie do nowopowsta�ego pa�stwa polskiego. Je�li �l�sk ma by� pe�noprawnym regionem w Polsce, to Polska powinna te� po cz�ci sta� si� �l�skiem. Inaczej mamy w istocie do czynienia z podbojem a nie zjednoczeniem czy �powrotem do Macierzy�.
My�l�, �e ca�a wrzawa wok� narodowo�ci i j�zyka jest w gruncie rzeczy k��tni� terminologiczn�. R�nica mi�dzy narodem a �grup� etniczn� o silnym poczuciu to�samo�ci� jest zupe�nie nieuchwytna. Jako cz�owiek pr�buj�cy by� praktykiem nie zamierzam si� w takie spory wdawa�. Problem tkwi w polskim prawie pa�stwowym i w rozpowszechnionych w spo�ecze�stwie przekonaniach. Bo skoro granica mi�dzy tymi dwoma poj�ciami jest tak p�ynna, nie mo�e by� tak, �e zbiorowo�ci uznanej za nar�d przyznaje si� wszelkie prawa, a tych, kt�rych za nar�d nie uznano skazuje si� na wymarcie.
Chodzi w istocie o to, �e my chcemy ocali� nasz� to�samo�� i tradycj� niezale�nie od tego, czy zostaniemy nazwani narodem, grup� etniczn� czy �plemieniem �l�skim narodu polskiego�. Chcemy ocali� nasz� mow� niezale�nie od tego, czy nazwiecie j� j�zykiem, dialektem czy narzeczem. To jest przecie� naturalne d��enie ka�dej spo�eczno�ci. Polacy te� nie chcieli zasymilowa� si� w spo�ecze�stwach zaborc�w. Tylko �e niestety w Polsce prawo do j�zyka przyznaje si� jedynie mniejszo�ciom narodowym.
W Polsce przyj�o si� specyficzne pojmowanie patriotyzmu, kt�re bazuj�c na w�skim pojmowaniu to�samo�ci narodowej ka�e odr�bno�ci etniczne i regionalne postrzega� jako zagro�enie dla narodowej racji stanu. W my�leniu tym myli si� pojednanie z asymilacj� a jedno�� z unifikacj�. Uwa�a si�, �e tylko pa�stwo w pe�ni zunifikowane mo�e by� silne. W ten spos�b ju� samo nasze istnienie uwa�ane jest za zagro�enie dla Polski. Wyrzeczenie si� naszej ��l�sko�ci� staje si� w ten spos�b naszym �patriotycznym obowi�zkiem� i warunkiem bycia �dobrym�, lojalnym Polakiem. Naszym �grzechem� przeciwko Ojczy�nie jest to, �e chc�c pozosta� sob� tej unifikacji si� przeciwstawiamy i odmawiamy �zintegrowania si� - czytaj asymilacji.
Je�eli Polsk� por�wnaliby�my do domu, to nas �l�zak�w nigdy nie traktowano jak gospodarzy tego domu. Wielu potraktowano jak intruz�w i z tego domu ich wyrzucono. Teraz jest ju� nieco lepiej. Ci, kt�rych nie wyrzucono zostali tego domu lokatorami. Lokatorowi pozwala si� mieszka� w domu, czasami nawet naprawi si� dach, gdy mu cieknie na g�ow�. Lokatorowi natomiast nie pozwala si� o tym domu decydowa� i wprowadza� w nim zmian. A my chcieliby�my by� w tym domu gospodarzami. Chcieliby�my w pokoiku, kt�ry zajmujemy, przyklei� tapety w innym kolorze, chcieliby�my wymieni� niekt�re meble a niekt�re poprzestawia�. M�wi�c bardziej filozoficznie, chcemy by� podmiotem tego pa�stwa, a nie przedmiotem. Podmiotem, kt�ry decyduje i dla kt�rego co� si� robi, a nie przedmiotem, o kt�rym si� decyduje i z kt�rym co� si� robi jak z rzecz�. To, co w tej chwili nam si� proponuje, to w miar� bezbolesna �integracja�, czyli w istocie asymilacja i zatracenie naszej to�samo�ci.
Je�li spojrzymy na �a�cuszek relacji mi�dzyludzkich, kt�ry przedstawi�em na pocz�tku, zauwa�ymy, �e rozci�cie go przed ogniwem �Jestem �l�zakiem� automatycznie spowoduje tak�e odci�cie ogniwa �Jestem Polakiem�. W istocie dla mnie zwi�zek z polsko�ci� ma sens tylko wtedy, je�eli jest poprzedzony zwi�zkiem ze �l�sko�ci�. Bo po co mi ojczyzna, w kt�rej mowa moich ojc�w jest wyszydzana i pogardzana. Po co mi ojczyzna, w kt�rej historia i tradycja moich przodk�w uwa�ane s� za wrogie. Je�eli pewnego dnia mia�bym zrezygnowa� ze swojej swojsko�ci - �l�sko�ci, jaki jest pow�d, �ebym zosta� �prawdziwym� Polakiem? Zapewne raczej bym si� �zglobalizowa��. Na �wiecie jest grubo ponad setka pa�stw nadaj�cych si� do zamieszkania. Pan, jako emigrant, wie najlepiej, �e Polska wcale nie jest na pocz�tku tej listy. Je�li mam uczy� moje dzieci mowy innej ni� mowa moich przodk�w, jaki jest sens, �eby by�o to �jedno z mniej znanych afryka�skich narzeczy�? Ju� w tej chwili ogromna wi�kszo�� fachowej literatury technicznej jest po angielsku i rzadko kiedy cokolwiek si� t�umaczy. Zainteresowani i tak dobrze znaj� ten j�zyk. Podobnie referaty na krajowe konferencje pisze si� i wyg�asza po angielsku, a na jednym z kierunk�w studi�w na wydziale uczelni, na kt�rym pracuj�, wszystkie zaj�cia i egzaminy odbywaj� si� po angielsku. Je�li nasze dzieci nie maj� m�wi� po �l�sku, niech lepiej od razu m�wi� po angielsku. B�dzie im �atwiej w �yciu. My�l�, �e tu jest odpowied� na pytanie, dlaczego opolscy �l�zacy (i ci mieszkaj�cy na Opolszczy�nie i ci, kt�rzy wyjechali do Bundesrepubliki) wybrali niemczyzn�. Skoro Polska nie pozwoli�a im pozosta� sob�, czyli �l�zakami, woleli wybra� Niemcy, bo to by�o w zasi�gu r�ki.
Pisz� to z pewn� gorycz�. Bo tak naprawd� nie chc� si� �globalizowa�. Chc� pozosta� �l�zakiem i chc�, �eby ten �a�cuszek to�samo�ci nie by� przeci�ty, ale wygl�da� tak, jak to narysowa�em. Ka�de takie przeci�cie jest krwawi�c� ran� w sercu. My�l�, �e tak jest te� w przypadku wi�kszo�ci moich znajomych. Mo�emy wi�c by� cz�ci� szeroko rozumianego narodu polskiego, ale Polacy musz� nas zaakceptowa� z nasz� �l�sko�ci�, musz� j� uzna� za swoj� warto��, kt�r� warto piel�gnowa� a nie za co�, co z trudno�ci� si� toleruje, bo inaczej Europa nie przyj�aby nas do Unii. Chodzi wi�c o pewne przedefiniowanie samego poj�cia narodu tak, �eby by�o ono bardziej pojemne, �eby by�o w nim np. miejsce na j�zyki �l�ski i kaszubski. Nie ka�cie nam wybiera� mi�dzy �l�sko�ci� a polsko�ci�, bo dla wielu to wyb�r tak beznadziejny, jak wyb�r mi�dzy tat� a mam�.
W istocie, je�li popatrzyliby�my na problem nie negatywnie, od strony konfliktu, ale pozytywnie, to r�norodno�� sama w sobie jest warto�ci�. Spo�eczno��, nar�d czy grupa etniczna ze swoj� kultur�, j�zykiem i sposobem my�lenia ma sw�j w�asny, odmienny ogl�d rzeczywisto�ci. To jest tak, jakby ogl�da� �wiat z nieco innego punktu widzenia. To jest przecie� bardzo rozwijaj�ce i cenne. Proponuj� przeprowadzenie eksperymentu polegaj�cego na zas�oni�ciu jednego oka. Patrz�c tylko przez jedno oko widzimy �wiat dwuwymiarowo - p�asko. Dopiero patrz�c na dwoje oczu mo�emy widzie� g��bi�, przestrze� i ocenia� odleg�o�ci mi�dzy przedmiotami. My�l�, �e spo�eczno�ci monokulturowe i zunifikowane mo�na por�wna� do cz�owieka ogl�daj�cego �wiat tylko jednym okiem. Spo�eczno�ci, w kt�rych wsp�istniej� r�ne tradycje i kultury postrzegaj� rzeczywisto�� z wielu r�nych punkt�w widzenia i dlatego znacznie lepiej widz� ca�� jej z�o�ono�� i g��bi�. Monokultura zawsze prowadzi do degradacji, takie jest prawo przyrody.
Lubi� powo�ywa� si� w takich sytuacjach na przyk�ad z j�zyka niemieckiego, gdzie to samo s�owo pisane z ma�ej litery jest przymiotnikiem i znaczy bogaty (reich) a pisane z du�ej litery jest rzeczownikiem i t�umaczone jest na polski zwykle jako rzesza, czyli wielo��, r�norodno�� (Reich). By� mo�e jest w tym jaka� intuicja tego ludu, kt�ry na r�norodno�ci land�w i plemion zbudowa� to�samo�� narodow� i pot�ne pa�stwo, kt�re zreszt� Rzesz� zosta�o nazwane.
Zapewne z tego samego powodu Anglicy mieszkaj�cy w Walii ale nie znaj�cy s�owa po walijsku zacz�li od pewnego czasu posy�a� swoje dzieci do szk� z walijskim j�zykiem wyk�adowym. Oni po prostu wiedz�, �e ich dzieci wychowane w �rodowisku dw�ch j�zyk�w lepiej rozwin� si� intelektualnie. Dlaczego nie jest to mo�liwe w Polsce. Dlaczego nasza mowa jest pogardzana. Czy nie mo�na potraktowa� jej przynajmniej jak starego zabytku, kt�ry si� otacza opiek� i odnawia. �adnemu kulturalnemu cz�owiekowi, kt�ry przeprowadza si� do innego miasta, nie przyjdzie przecie� do g�owy burzenie starych budynk�w tylko dlatego, �e nie budowali ich jego przodkowie. Je�eli otacza si� opiek� martwe budowle, dlaczego niszczy si� �ywy j�zyk ludzi?
W gruncie rzeczy r�norodno�ci pojawiaj� si� w naturalny spos�b w ka�dej zbiorowo�ci. I czym wi�ksza zbiorowo��, tym wi�ksze r�nice. Pa�stwo zunifikowane mo�e wi�c by� albo malutkie, jak np. S�owenia, albo totalitarne, jak Chiny. Je�li pa�stwo ma by� i du�e i demokratyczne, musi by� r�norodne.
Federalizacja i autonomizacja zar�wno w wymiarze polityczno-administracyjnym, jak i kulturowym staj� si� coraz bardziej standardem w Europie. Wystarczy wspomnie� w�a�nie Niemcy, Wielk� Brytani� czy ostatnio Hiszpani�. Dlaczego podobnie nie mo�e si� sta� w Polsce! Przeszkod� jest dziewi�tnastowieczne pojmowanie pa�stwa i narodu nadal pokutuj�ce w powszechnej �wiadomo�ci, karmi�ce si� strachem przed obcymi i kompleksem ni�szo�ci.
Pami�tajmy, �e w�a�nie takie pa�stwo du�e, demokratyczne i r�norodne zbudowali kiedy� Polacy wesp� z innymi nacjami i �grupami etnicznymi�. By�a ni� Rzeczpospolita. Dopiero lata zabor�w i kl�sk spowodowa�y takie zaw�enie poj�cia narodu, �e najpierw nie zmie�cili si� w nim Litwini i Rusini, a teraz nam trudno jest si� w nim zmie�ci�. I staje si� Polska coraz mniejsza. My�l�, �e odpowiada�oby mi funkcjonowanie �l�ska w takiej r�norodnej, z�o�onej z autonomicznych spo�eczno�ci Rzeczypospolitej. Dlaczego nie mo�emy nawi�za� do tej tradycji. Przecie� to by� �z�oty wiek� Polski!
Mam wi�c nadziej� na pewien kompromis. My musimy wyrzec si� mrzonek o niepodleg�o�ci, kt�ra jest w dzisiejszych czasach takim samym anachronizmem jak pa�stwo unitarne, o kt�rym ci�gle bredz� polskie elity. Powinni�my sami dostrzec warto�� w s�siedztwie z Polakami (albo innymi Polakami). Musimy te� wreszcie pow�ci�gn�� wynikaj�c� z naszego b�lu cz�sto zbyt agresywn� retoryk�, bo przynosi ona wszystkim tylko same szkody. Polacy natomiast powinni wyrzec si� d��enia do zasymilowania nas, kt�re nazywane jest eufemistycznie �integracj��. Powinni zaakceptowa� nasze istnienie, nasz� odmienno�� i uzna� j� za warto�� wsp�lnego pa�stwa, kt�r� nale�y wspiera� i chroni�. Uwa�am, �e powinny za tym i�� pewne zmiany w podziale administracyjnym kraju, wreszcie jaka� powa�niejsza decentralizacja, zmiana program�w szkolnych. My�l�, �e wszystkim, ca�emu krajowi wysz�oby to na dobre. Pojednanie, zgoda i wsp�istnienie - tak, asymilacja - nie.
Chcia�bym jeszcze raz powt�rzy�: jestem g��boko przekonany, �e, nasze istnienie jest cenn� warto�ci� Polski i Europy �rodkowej. My czujemy si� stra�nikami tej warto�ci i pr�bujemy j� ochroni� nie tylko dla siebie, ale tak�e dla Polski i innych spo�ecze�stw. Tylko niestety Polacy jeszcze nie dojrzeli, �eby sobie ten fakt u�wiadomi�.

J�zef Kulisz