Zimowy śnik ...      13 marca 2010r

Nó, tóż mómy ci już chnet poła marca a ta dioseckô zima niy kce blank nic popuścić. Bez pôra lôt ludzie wajali, iże blank ci u nôs zimy niy ma, idzie bezmać te côłke łoszkliwe „łocieplynie klimatu” na kierym niyftore miglance mocka poradziyli do swojigo gyhaldu przidubnóńć. I ludzie wajali, iże dziecka przepómnóm jak tyż to śniyg wyglóndô. Latoś jes, bóła i zima, i śniyg i ... juzaś pieróńsko łostuda. Zasuło ci we piyrszyj półowie stycznia chnet w côłkij Polsce bany, sztreki, drógi, lód połómôł asty, ftore juzaś posrywali druty i we wieluch miyjscach niy bóło sztrómu. Ale skuli tego krajzowoł taki wic.

Jaki jes nôjmyńszy zwiyrzôk, nôjmyńszô gadzina we Polsce?

Anó, to ci jes „drógowiec” ... sóm ci to wszyjske ceściorze! Ledwa ino pôra cyntimyjtrów śniyga śleci a jich już blank łod tretuaru niy idzie ujzdrzić. 

Nó ale, to jes wszyjsko psinco. Jô – Wiycie – chciôł dzisiôj blank ło czymsik inkszym gôdać. Ale napoczna łod takigo jednego, możno niy blank wicnego falu, kiery mi sie kiejsik przitrefiół we Zakopanym.

Jak wszyjskie miarkujecie we Miymcach jes mocka naszych (naszych... niy gôdóm ino ło Ślónzôkach, ino ło tych, kierzy tam ci jakigo przociela, pociotka lebo ujka i prziflostrowano starka, mieli we Miymcach). Rółzczasu tyż ci przikludziyli sie do Zakopanego trzi take istne i kcieli markiyrować richtik Miymców. Ino, co łóne za tela jesce niy poradziyli po miymiecku, ale kcieli festelnie szpanować. Dogwarzyli, smówiyli sie, co ino bydóm gôdać po miymiecku, coby jich nasze mieli za tych richtik fajnych Miymców.

– Nó, tóż zrobiymy to tak  – gôdô jedyn, kiery sie mianowôł Antek. – Kôżdy snôs sie naumi jedne zdani, jedyn zac po miymiecku i przeca sam te gorole ze Zakopanygo sie niy kapnóm. Muszymy je ale gynał pamiyntać, coby sie niy łochybić.

Niy zetwało wiela i kôżdy śnich poradziół cosik tam po miymiecku rzyknóńć. Antek poradziół pedzieć: „wir alle drei!” (to jes: my trzech), Walduś: „fűr eine Mark  fünfzig” – terôzki śtyry ojro, (znacy dôwnij marka piyńćdziesiónt), a tyn łostatni Hajna naumiôł sie co: „Das haben wir gleich gewuβt” (to my zarôzki wiedzieli). Deptajóm sie tak po tych Krupówkach, po tym côłkim Zakopanym (bo na sznyjkufach jyjździć blank niy poradziyli) i łorôz przikwanckali sie ku takim słodóm, ftorymi te chopcy, kiere skokajóm, pyndalujóm na wiyrch (ku Srogij Krókwi) a sam ci śległa jedna baba (co, to znacy śległa, to niyftore miarkujóm). Wrółz jes i policajt, i szucman miyjski, nó i łapli tych naszych szwarcowanych Miymców.

– Fto to zrobiół – pytô sie tyn policajt tych naszych karlusów.

– Wir alle drei – gôdô tyn nôjgupszy Antek.

– Nó ale kiej i .... za co? – pytô sie dalszij policajt.

A kole gupigo Antka styrcy Walduś i rzóńdzi:

– Für eine mark fünfzig!

– Nó, tóż terôzki na isto pójńdziecie wszyjske do heresztu – słósznie gôdô i policajt i tyn szucman.

– Das haben wir gleich gewuβt – pedziôł na to Hajna i chichrô sie, choby nôjlepszy wic we szynku pedziôł. I cosik mi sie zdo, co jesce do dzisiôj tam we tym hereszcie siedzóm i możno niy poradzóm spomiarkować swojij gupoty. Nó, dobra, ale jô i ło tym tyż niy kciôł dzisiôj berać.

Przeca jes jesce zima côłkim pyskiym chocia kajniykaj jes już festelnô toplaka i maras. Tela, co tak po prôwdzie, to ino nôjsrogszô uciecha mieli nasze dziecka, ftore już ze zimowyj laby przikludziyli sie nazôd do szuli. A juzaś take stare knakry jak jô, muszóm kukać, coby niy zaboczyć spodnioków, coby starô poflikowała razym wszyjskie fuzekle i coby niy przepómnieć srogij sznuptychli, kiej napocznie ze kichola ciyc. I rzyknijcie mi tak bez cygaństwa, kminiynio, te wszyjskie, kierym już pizło bez szejśćdziesiónt lôt, eźli niy kcieli byście – nikiej niyftorô gadzina – napocznóńć na podzim bez pôra miesiyncy zimy nynać?

Niy wierza! Jô sóm – kiej moja Elza pyndaluje do roboty ło pół siódmyj, ło szaroku – to bych sie tak nôjlepszij zakulôł, zababulół we pierzina i nynôł, nynôł  .... jesce bez dwa- trzi miesiónce. I to niy skuli tego, co je zima na dworze i takô piździawica, niy! Ino coby ze tego prykola niy wylazować. Ludzie! Przeca bali i do szynku trza sie łoblyc we cwiter, jakla, watówa, szczewiki ... a niyskorzij, kiej cowiek już cosik szluknie, to chnet  napoczynô sie szwicować, napoczynô sie mokrzić pod myckóm, i to ... blank ci niy skuli tyj ustawy „ło wychowaniu we trzyźbości”.

A Wiycie, sóm na świycie zwierzôki, jes ci takô gadzina, ftorô poradzi bali i nôjsrogszô zima przetrzimać, chocia to jes maluśkie i niy mô takigo filipa jak cowiek. Kajsik żech wyczytôł (terôzki idzie mocka wyczytać i we „internecu”), iże jes ci taki zwierzôk, kierego amerkóńskie Indianery mianujóm „sleepyhead” znacy „śpioch” i wôży ino kajsik kole 50 gramów, a poradzi nynać ciyngiym bez śtyry tydnie. Nynô we kaktusie (możno skuli tego je mu wszyjsko jedno?) i mô przi śniku ino piyńć gradusów a bez côłki rest roku wiyncyj niźli śtyrdziyści.

Jes i inkszy – i to bych musiôł pedziej kiej indzij – ptôszek, kiery sie mianuje „lelek”. To niy jes polski (ale sam tyż take żyjóm) i łón nynô dugszij niźli te, co my miarkujymy, iże nynajóm festelnie bez zima. Tyn „lelek” nynô dugszij niźli popiylica (podanô na szczura), niźli świstôk, lebo niźli ber. A niy gôdóm sam ło takim ptôku (coby mie nasze biologi za słówecka niy chytali) „lelek kozodój” (cigów niy cyckô, chocia tak niyftorzi gôdajóm). I, jakech wyczytôł, to niy ino we zima, ale kiej niy ma co wećkać do brzucha, to niyftorô gadzina, idzie na dugo nynać. Wiela by sam szło ło tym gôdać (ale, fto to kce wiedzieć?). Rzykna ino tela, co jes ci takô wywiórka (niy naszô, niy naszô), kiero swinie sie we taki knółtel, wlazuje do dziury we ziymi i nynô, jak przinoleżi. Ziymia moge mieć i dwadzieścia gradusów mroza, a ta gadzinka mô bali minus dwa gradusy – szkryflóm minus, coby żôdyn niy pedziôł, iżech sie chybnół – i niy zamarznie jeji krew. Styknie ale, coby jóm ftosik wtynczôs tyknół i ... zarôzki zemrzi!

Nalech sam terôzki nafandzolół, pra? Tela, co mie już blank ta zima dopolóła, znerwowała i tyż kciôłbych, coby sie jakosik gryfnô pogoda zrobióła. Nó ale, nôs tak by tak jesce czekô toplaka i tela mómy dobrze, co nóm sam we Chorzowie żôdnô rzyka niy wyleje, bo przeca niy werci sie gôdać ło Rawie, ftorô już kielanôście lôt nasze chorzowske rajce kcóm przikryć ... terôzki ale za nasze pijóndze.

Ale, ale to jesce niy ma wszyjsko. Terôzki gôdôłech ło tyj gadzinie, kiero kce zima przetrzimać, a we świecie sóm zwierzôki, kiere kcóm lato strzimać, coby niy kipli. Ale to ci już jes blank inkszô bôjka. I ludzie! Rzyknijcie mi, fto by niy kciôł sie swinóńć we taki maluśki knółtelek, coby niy przenynać côłko zima a i ZUS by niy musiôł pynzyji posywać? Nó ale, ludzie tego niy poradzóm!

Wiycie! Dzisiôj możno jesce poberóm ło czymsik ze blank inkszyj faski niźli to, co gôdôłech do siela. Kciôłbych sam deczko pospóminać lata, kierech jô sóm  przetrowiół we mojij chorzowskij „siedymnôstce” kaj rechtorym łod polskigo bół Józef Walczak, kierego już terôzki moga mianować mojim kamratym. Łón ci to nóm śpikolóm ze Pnioków piyrszy rółz przeczytôł szykowniste sztrofki srogigo Polôka Mikołôja Reja. I tak sie ino terôzki medikuja, fto jesce dzisiôj ze tych wszyjskich samtyjszych modzioków do jesce pozór na take sztrofki, na take szykowniste staropolske słówecka:

„Wierę snać z sejmu naszego

Nie słychamy nic dobrego,

Już to kielka niedziel bają,

A w ni w czym się nie zgadzają.

Podobno jako i łoni

Każdy na swe skrzydło goni,

Pewnie Pospolitej Rzeczy

Żadny tam nie ma na pieczy.”

Gynał piyńćset piyńć lôt pizło (4 lutego) kiej tyn poyta – łod kierego biere sie mocka naszych, ja! naszych slónskich słówecek – ci sie urodziół, prziszôł na tyn nôjgryfniyjsze ze światów we Żurawinie kole Halicza (zemrziło mu sie miyndzy 8 wrzyśnia a 5 paździyrnika 1569 r we Rejowcu). A mie ci jes terôzki ździebko markotnie, bo mój Tatulek (chocia bół ci festelnie szkolóny, fest ci bildowany ale niy nikiej te posły, co terôzki matura poradzóm za trzi tydnie zbajstlować) niy dali mi dôwnij, za śpikola, za dziecka gôdać po naszymu, po ślónsku. I łod mojigo rechtora wiym, co wiela, ale na richtik mocka tych naszych ślónskich  słówecek, słówecek ze naszyj gryfnistyj gôdki idzie nojńść u tego Mikołôja Reja. We tyj sztrofce jô niy pometlôł, niy majtnółech sie, niy przełónacółech ci  żôdnego słówecka, niy chachnółech sie, anich sie niy drzistnół! Tak tyn nasz srogi Polôk pedziôł; rzyknół tak jak we tyj nôjmóndrzyjszyj sztrofce, iże:

„A niechaj narodowie wżdy postronni znają,

Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają!”

I my tyż, my Ślónzôki, niy mómy gansinego lynzyka, ino na isto naszô gôdka, ftoryj niy muszymy – jak to bóło bez te śtyrdziyści pôra lôt PRL-u  – sie gańbić, prôwda? Mómy swoja gryfnô ślónskô gôdka i blank ci niy potrza nóm tych wszyjskich roztomajte angyjberów, klugszajsrów i móndroków, ftorzi uwziyńcie  tuplikujóm nóm, co idzie zbajstlować jakisik „internetowy” lynzyk ślónski. Niy byda sam wszyjskich tych łochyntoli mianowôł, ale ło jednym istnym, Antku ze Logewnik abo srogim ślónskim hamirikónie Tedzie Jeczaliku spómnieć musza.  Ludzie, przeca kôżdô gôdka mô jakiesik korzyni, mô jakosik dómowizna, mô ludzi, kierzy jóm flyjgujóm i tropióm sie, coby jij blank już modziôki niy przepómnieli; coby ta gôdka durch i jednym ciyngiym żyła, i coby we tyj mółwie jak nôjwiyncyj ludzi gôdało.

I coby to ino byli jakiesik lebry we Hamerice, to jesce poradza spokopić, ale sam u nôs tyż sóm take ipty, kiere ci na isto blank możno słówek swojich starzików już niy boczóm, niy poradzóm, niy erbli po nich – jedna literka przełónacóm i zdo jim sie, co to jes po naszymu. Wynokwiajóm jakiesik ci tam „kodyfikacyje” i inksze take dziamdziolstwa, i poradzóm wszyjskich przeprzić, co szkryflanie po hamerikóńsku (nikiej tyn Jeczalik), to jes ci richticznô ślónskô mółwa. A możno łóne miast do szkoły deptać, ciepali na nia kiźlikóma i zatym gôdali, co łóni „walczyli ze kómunóm”, niy dali sie łogupić bez ta „kómuna” – jak mi to tuplikowoł tyn angyjber Ted – i bajstlujóm ci jakosik „republika ślónskô”!

Jô poradza, na isto poradza ci sie sóm  spomiarkować roztomajte ferajny, kiere majóm we mianie „Ślónsk”, „ślónski” take jak: Związek Górnoślaski, Związek Górnoślązaków bali i Ruch Autonomii Śląska (chocia sóm móm blank inksze miarkowanie, ale łostowmy polityka!). Bo to sóm samtyjsze, nasze ferajny, kiere jak poradzóm tak tyż te nasze zwyki i ta naszô gôdka flyjgujóm chocia, sam u mie to już blank na łostatku jes gôdka i slónske zwyki, bo nôjważniyjsze sóm ino póńcie do Piekôr, Logiewnik, Lichynia abo kaj tam jesce.

Nale, coby mie, i takim jak jô, ftosik przeciepowôł, co idzie wypokopić jakosik stwóra, jakigosik fółgla i dziurdziocha, kiery ino tyro we „internecie”, to mi jakosik niy wlazuje do mojigo filipa. A możnoch jes za gupi, kiej barzij mi sie zdo to, co mie Starki i Staroszki naumieli, niźli to co jakisik amerikóński (do kupy ze naszymi iptami) – angyjber wypokopiół?

A możno bez nôs, Ślónzôków, Polôków kajsik hań-tam daleko przigaduje ta isto „niedbałość polska” – jak to już chnet piyńćset lôt tymu naszkryflôł Mikołaj Rej we takij gryfnyj sztrofce:

„Ale złoto nie chce, wołaj wżdy kamienie,

A niech każdego rusza poczciwe sumienie.

Bo wierz mi, on gospodarz na poły szaleje,

Co nie gasi, kiedy tle, aż gdy gore – leje.”

Możno ździebko ze jankorym gôdóm, możno i – jak mi to już tyż ftosik przeciep – ze zowiścióm, niy poradza tego ci zmiarkować, wiym ino jedne, iże to, co sam szkryflóm, to co sam rzóndza, jak pisza, i jak gôdóm, to jes ino „spuścizna” po mojich Łojcach, Starzikach i Staroszkach. I móm mocka uciechy, kiej ci mie ludzie  suchajóm, kiej mie (niyftorzi, niyftorzi ino) cytajóm, bo możno i jakisik modziok juzaś czegosik nowygo sie naumi, a możno i jimu niyskorzij sie to bydzie festelnie zdało, coby sam u nôs, sam na tym naszym Ślónzeczku flyjgowało sie, piastowało te nasze, samtyjsze zwyki, samtyjszô mółwa a niy, coby to ino – wysztudiyrowane – furgało we intrnecu podle hamerikańskij mółdy. Bo te ichniyjsze wynokwianie to ci jes nikiej Rejowe kropidło:

„Bo chociaj z tą postawą, z tym kropidłem kroczysz,

Wiem, iż mi nie pomożesz, jedno iż mię zmoczysz.”

I tak sie miarkuja, co to możno by stykło na dzisiôj, bo pisôłech ci to po tym tustym szczwôrtku, po fetownych lukrowanych, marmeladowych kreplach i przed łostatkami, ale jesce skorzij harynka kiej mi żółć doskwiyrała. A terôzki, na łostatek jesce pôra szykownistych słówecek tego poyty, kiery ci sie piyńćset piyńć lôt tymu na polskij ziymi uplóncnół:

„Ile słuchamy o tych, co dalej niż w Polszcze bywają, tedy postronni narodowie, język (a podobno i dowcip) polski w małej pieczy mają, jakoż też z łaski bożej nie bardzo sie jest czym chłubić, gdyż niedbalszych ludzi nie masz jako Polacy, a co by się w swym języku mniej kochali.”

Poradzicie sie to wystawić, iże bez śtyrysta piyńćdziesiónt lôt tymu tak gynał łó nôs pisôł tyn istny Mikołôj?

Tyn fal juzaś łozprawiôł mi jedyn mój kamrat, inwalida na wózku. A napoczło sie to jakosik ci tak:

Rómbnyli, zahabiyli tymu mojimu kamratowi tablice rejestracyjne z przodku jego autoka – pech – gôdô sie ... procno i tela. Trza spatrzeć sie nowô tabulka we urzyńdzie kómunikacyji. A to już już jes festelnie doskwiyrne ... pogróm i  rzyź. Urzónd jes kajsik we cyntróm miasta, we jednym budónku, we magistracie do kupy ze wszyjskimi inkszymi możebnymi urzyndami jakich miastu potrza i jakich bydzie łóne potrzybować i za dziesiyńć lôt. Ludzie tam (co przeca idzie letko zmiarkować) podjyżdżajóm autokami. 

– Ło placu dlô niypôłnosprawnygo moga blank przepómnieć – gôdô mi mój kamrat ze lutościóm. – Tam razinku stojóm niypôłnosprawne inakszij, co to ło sia myślóm, iże sóm niypôłnosprawne. I wiysz Ojgyn, tak po pióntym, szóstym kółecku wyranżyrowanym na parkplacu ... JES! Jes plac dó mie. I to jaki gryfny, blank przi napoczniyńciu tego parkplacu, przi tretuarze, spokójnie sie dźwiyrze łozewrza i wózyckiym wyjada ....

– Nó, tóż gryfnie, môsz chopie mazel!

– ... zaparkowôłech, szafnółech we magistracie co bóło potrza – niy suchajónc mie rzóndzi dalszij tyn mój kamrat. – Nó, i czas wrôcać do dóm. Wlazuja do tego mojigo autoka, co tam wlazuja? Piera sie procnie rajn ... i wstyczny ... cosik mie szperuje. Te cosik, pokôzało sie blank sporym Żukiym farby zmaraszóny orange. Łotwiyróm łokno i filuja ... za lynkiyróm siedzi szoferok ...

– Nó, i co z tym szoferokiym? – pytóm sie opaternie kamrata.

– Wiysz Ojgyn, iże jô niy móm rôd gorszyć ludzi, nastympówać jim na plynckiyrz, ale tyn istny wyglóndôł choby ci bół handgranatóm łod dźwiyrzy szłopca łoderwany. Nó, i tak zaziyrómy na sia dugszô kwilka, jô ze tym  wciepniyntym wstycznym i zaszaltrowanym prawym blinkerym, łón dalij  szperujóncy mi dróga wyjazdu (we drugô mańka niy szło wywinóńć, bo ta  huliczka jednokiyrónkowô, a parkplac sie napoczynôł i trza bóło tak pojechać).

– Nó, i co dalszij? – pytóm sie już wrazidlato.

– Zaziyróm tymu istnymu we łoczy, zaziyróm ...kukóm we te jego ślypia ze kierych piere ci take niyme błôganie ło ździebko chocia rozumu ...

– Nó, nó ...

– Kukóm mu w te jego ślypia możno ze  jake trzi minuty. I łorôz dziyje sie cosik blank niyzwykłygo, dziwokigo. We tym istnym napoczynô sie jakosi łodmiana. Znacy sie, cheba te pôra „szarych kómórek” we jego mózgownicy sie trefióło do kupy i napoczło fóngować. Gymba tego szoferoka jakoś ci sie łozweselóła, a we ślypiach tyż zmiana. Tymu istnymu stało sie cosik, ło co sie sóm siebie ani niy podyjzdrzywôł. Chopowi pizła do gowy ... MYŚL!

– Jezderkusie, chopie gôdej gibcij, bo niy zdziyrża – nastowóm na kamrata.

– Tyn istny, ze swojóm gymbóm na kieryj wysztrajchowane byli wszyjske siedym grzychów gównych, wyciep sztómel bez łokno i wrzesknół:

– Panoczku! To jô możno ździebko cofna, a pón wyjedziesz, a jô zatym wjada samtukej nazôd, dobra?

– Jasne, jasne panie majster!

– Jezderkusie! I co dalszij?

– Wyjechôłech i łón wjechôł. A niyskorzij Ojgyn, widziôłech go, jak we  szykownistym humorze szoł do urzyndu, do tego magistratu. Côłki świat stôł przed niym łotworym, bo przeca piyrsze procne zadani bóło już dló niygo zbyte. Chocia pewnikiym tam we tym magistracie, te wszyjske iptowate byamtry na isto sprowadzóm ci go do ... normalnóści ....

I to by możno stykło na dzisiôj a berôł, gôwyńdziół jak we kôżdo sobota

Ojgyn z Pnioków