WWWBoard New Message: Message 42: Jak piszymy po S'loonsku - propozycje fahowe
 
 

WWWBoard: Message 42


[ Follow Ups ] [ Post Followup ] [ ] 


 
  Posted by Grzegorz Wieczorek - Tyszok on 01/27/02 at 8:48 AM

Subject:   Jak piszymy po S'loonsku - propozycje fahowe
 

Message Posted
 

Witóm Cie piyknie, Pioter, i dziynkuja za wycinki ze starych gazetów, co je rod czytóm, bo to sóm żdrzódłowe dokumynty, kaj nojlepij sie idzie prowdy doszukać. Mosz we mie już teroz wiernygo czytelnika.

Ale co do naszygo beranio i "swady" uo ślónsko godka...

Przesyłom w przidatku mapka z "Atlasu" uo rozszerzyniu formy "mařnóńć". Mo jóm półnoncny Ślónsk do kupy z Małopolskóm i Wielkopolskóm. Jo wiym, żeś sie niy wyśmiewoł ze Ślónzoków, ale wyśmiewołeś sie z gwarowyj wymowy Niy-Ślónzoków (t. zn. wytykołeś im to) a przi tym niy wiedziołeś, iże nasze Ślónzoki tyż tak rzóndzóm. To je wielki problym, iże w Polsce mało wiela nikt nic niy wiy uo gwarach i dialektach Polski (wina szkoły i tygo posranygo cyntralizmu). To sie tyczy niy ino Poloków ale tyż Ślónzoków, co myślóm, iże ino uóni godajóm inakszij niż uczóm w szkołach. Bez uostatnie sztyrdziyści lot gwary w strzodkowyj Polsce mało wiela powymierały. Na Ślónsku za to dzierżymy sie (jak dugo jeszcze ???) swojij godki, choć i u nos sie uóna po leku traci. 

Niy chca zaś popaść w kwynkanie, tymu zaczna uo morawsko-ślónskich podobiyństwach...

Niy mogymy gorstki słówek zapożyczónych uod Czechów (Morawców) w downych abo mnij downych czasach uwożać za "pierwotne", wskazujónce na blisze pokrewiyństwo. To tak, jakby my se zliczyli do kupy zapożyczynia z niymieckiygo, co jich je moc wiyncyj, i chcieli tym udowodnić, iże ślónski to "spolszczóny" niymiecki (niykierzi tak na prowda myślóm !!!). Abo francuskie słowa w polskim literackim (kierych je bezmała wiyncyj, jak czeskich słówek w ślónskim) uwożać za pierwotne. Muszymy przi tym pamiyntać, iże zapożyczanie słownictwa to zjawisko blank pospolite na pograniczach jynzykowych (i niy ino). Słówka sie przijmujóm wartko, że spómna uo takich jak: mazelónka, jupka, szakiyt abo galoty, kiere pochodzóm pierwotnie z francuskiygo, i jak mało wiela wszyskie słówka z dziedziny "mody", prziszły do nos bez Niymcy i/abo Czechy z Francyje. A że kupa takich zapożyczyń przetrwała w mowie ludu ino na Ślónsku (abo tyż kandy indzij w gwarach polskich, ale niy w polskim literackim) uwożómy je za "nasze", do kna ślónskie, bo uodróżniajóm naszo godka uod polskiyj mowy, kiero znomy z gazetów, telewizje i ze szkoły. Skirz tygo, że słówka tak ajnfachowo i wartko sie zapożyczajóm, niy uóne świadczóm uo pokrewiyństwach (tym bardzij, że morawko-ślónskie spólne słowa wyrobiajóm możno ino 3 % całygo słownictwa Ślónska - tak na uoko - Tyś godoł uo "polskich naleciałościach" - ale 90 % słownictwa - na uoko - to niy mogóm być "naleciałości" !!!). To, że czeski bół dość dugo u nos jynzykiym kancelaryjnym, to je prziczyna, po jakiymu te czeskie słowa do nos prziszły. Z drugiyj stróny u Morawców ślónskich je tela słówek z polsko-ślónskiygo, iże niyjedyn morawski "Peter Kalinowski" by pedzioł: Ale my sóm Poloki, bo z Polokami mómy 5 % słówek spólnych !!! Jak Ślónsk prziszoł pod Prusy, to ta prusko czynść bóła liczebnie zdominowano przez polsko-jynzycznych Górnych Ślónzoków. Tymu w uostatnich bez 200 latach rozszerzały sie polskie słówka w drugo stróna (n. p. "pierón" jako przezwisko). 

Uo pokrewiyństwach jynzykowych świadczy fonetyka, moc bardzij kónserwatywno i niy tak łatwo ulegajónco cudzym wpływóm jak słownictwo. I tukej różnimy sie blank uod Morawioków, w cechach jynzykowych wczesnych, wykształcónych już we strzedniowieczu. Podóm ino pora przikładów: polski przegłos "ie"-> "io", rozwój nosówek, pospolite zmiynkczenie spógłosek, przejście "ł"-> "u" i mocka inkszych uo kierych byda pisoł na mojij strónie internetowyj. Te typowo polskie cechy ogarnyły Ślónsk, mimo że niy należoł uón wtedy do Polski, ale już niy ta "morawsko" czynść Ślónska, kaj spotykómy zaś czeskie strzedniowieczne "innowacje": przejście g->h, zanik nosówek, zachowanie a nawet zatrata miynkości spółgłosek, przejście "ł"-> "l" i kupa inkszych, kierych my niy mómy i nigdy my niy mieli. 

Ale co prowda, to prowda: mómy z Morawcami dość spólnych słówek. Mogymy je roździelić do takich kategoryj:

1) Morawko-ślónskie cechy przejściowe, co do nos z Moraw "przeszły" ("prowdziwe" zapożyczynia). Przikład: stróm, obartel, hledać, dziedzina. Prawie kożde z tych zapożyczeń mo inkszy zasiyng. Stróm je mało wiela na cołkim Ślónsku rozszerzóny, hledać (szukać) a dziedzina ino blank na połedniu.

2) Morawko-ślónskie cechy przejściowe, co uod nos na Morawy "przeszły" (gorzoła, kaj, pierón, kóńcówka -ech w czasie przeszłym). 

3) Spólne słownictwo czesko-morawsko-ślónsko-polskie, z kierych kupa sie w polskim literackim już uod 100 lot niy używo i tymu nauopak myślimy, iże to sóm czeskie słowa: rzić, przitomny (w dzisiejszym literackim znaczeniu "obecny"), konieczny (kiedyś znaczyło to "ostatni, ostateczny, nareszcie" - znane nazwisko Konieczny znaczy "tyn, co mieszko blank na kóńcu"). 

Właśnie to słowo "przytomny" znaczyło jeszcze przed wojnóm w polskim literackim tyż "obecny" ("Nieprzytomny" znaczy dzisioj po prowdzie "duchowo nieobecny"). "Obecny" znaczyło kiedyś, jak i w czeskim do dziś: "ogólny"; "Obec" znaczyło "ogół", później "ogół ludzi" -> "ogół ludzi zgrómadzonych, obecnych" (wszem w obec i komu wiedzieć należy). Stónd sie wziyna ta zmiana znaczeniowo (uod 16 wieku). Skirz tygo Twój przikład uod Lómpy niy noleży do "morawskich" zapożyczeń ale je polskim archaizmym. 

Etymologia słowa "przytomny": ten, co jest "przy tomu" = przy tym (staropolska forma zaimka "ten"), obecny. (tak jak "potomek" = ten, co jest "po tomu"). 

4) Spólne ślónsko-morawskie zapożyczynia z niymieckiygo: haziel, cug, werk atd. Wiymy, iże Czechy i Ślónsk stoły dugo pod wpływami Austryjoków abo Niymców (jynzykowo na jedno wychodzi). Haziel pochodzi uod połedniowo-niymieckiygo Häusel ("dómek"). W czeskim mo te słowo jeszcze inksze znaczynie: "gupi chop", przezwisko.

"Ubikacja" zaś, wierza - bo niy moga chwilowo tygo sprawdzić - niy mo nic z czeskim "ubytowanim" do czyniynio ! Te typowo mieszczańsko-szlacheckie słowo znaczyło kiedyś w polskim literackim (nigdy niy w mowie ludowyj na Ślónsku !!!) "kómnata, miyszkanie". Tukej niy jes żech pewny, ale myśla, że to mo coś z "ubiquitair" (łacińskie, francuskie ???) spólnygo. 

Mómy powody, coby zachować nasze spólne morawsko-ślónskie dziedzictwo, bo to je kónsek (abo lepij - srogi kyns) naszyj historyji. Ale niy mogymy przi kodowaniu naszyj godki powoływać sie na "ślónsko-morawskie korzynie" (jynzykowo takich nima - abo sóm ale ino na poziómie zachodniosłowiańskim), niy mogymy dorobiać se fałszywe ideologije i tworzyć nowe mity. Niy może nóm być 3-5 % "morawskości" bliższe, niż 90 % reszty (te 3-5% to sóm "naleciałości", a niy te 90 %).
>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>
Co do Twojij ślónkiyj pisowni:

Niypotrzebnie żech zaczón ta krytyka uod "czeskich liter", bo to niy w tym tkwi główno "niywydarzóność" tych propozycji. Obroł żeś, ja mi sie zdo, zło metodyka, zaczón żeś uod kóńca: nojprzód trzeba pozbiyrać do kupy wszyskie informacje uo tych fonetycznych cechach gwarowych Ślónska, co sóm niyjednolite, bo to prawie ś nimi bydóm nojwiynksze problymy we ogólnoślónskim zapisie (skuli tygo niy idzie sie uobejść bez "Atlasu", bo to nojlepsze a jedyne tak uobszyrne zdrzódło wiedzy uo mowie Ślónska). Przi tym trzeba niy głoski (tak jak Tyś to zrobiół, niestety mało wiela ino po godce "piekarskij") wyróżnić, ale fonemy: kierych fonetyczno wartość skoko uod regiónu do regiónu. Dopiyro na kóńcu idzie sie uobmyślować, jak my te fonemy zapiszymy. 

Z "problymów" ślónskich gwar mosz rozwiónzany (eli dobrze, to drugo rzecz) ino jedyn: "mazurzynie". Przijmuja do wiadómości argumynt, że "š" abo "ž" mogymy czytać jak "sz" abo "s", "ż" abo "z" (ale już niy "ř", bo to sie niy seplyni). Z drugi stróny tak abo tak bydóm sie ludzie "mazurzóncy" musieć uczyć, kiedy majóm napisać "š" abo "s", bo w godce tygo niy rozróżniajóm. Po tymu niy widza zolyty "š", nad "sz", bo tak samo można powiedzieć, iże "sz" te "Sysoki" majóm czytać inakszij niż w literackim polskim: "s" a niy "sz". Nauczyć sie tygo rozróżniać bydóm rod niy rod tak a tak musieli.

Jo wiym, iże tako "blank inakszo" pisownia na piyrsze ciepniyńcie uokiym fajnie wyglóndo: Ty piszesz uo "efektach psychologicznych", coby Poloki lepij docenili odrymbność naszyj rzeczy. Niy zapóminej ale, iże ta pisownia niy mo być dlo Poloków ale dlo Ślónzoków. My niy muszymy Polokóm nic udowodniać: jak ftoś niy chce nos uznać, to i take "egzotyczne" pismo w tym nic niy pómoże - ino nos wyśmiejóm, iże piszymy "po polsku" ale inkszymy literkami. Jak sie jeszcze fachmóny źle uo tym bydóm wypowiadać - to dopiyro bydzie uostuda: pretiż naszyj godki bydzie dalij spadowoł do imyntu. A co do "efektów psychologicznych": efykt bydzie taki - Ślónzoki niy bydóm radzi sie tygo uczyć - joch to "piekorskie pismo" pokozoł mojimu tacie a uón ino padoł: To je do mie "za móndre" (Dalij na dole uopisza jeszcze jedny "feler" tyj pisowni - zmiynkczanie spółgłosek - co żodnygo problymu niy rozwiónzuje - a tworzi kupa inkszych a Twoja zasada je przi tymu niepotrzebnie ciynżko do pokapowanio). Nojmniyj rozumia Twoje dónżynie do pomijanio "dwuznaków". Jynzykowo niy uzasadnióne a powoduje, iże na miejsce prostych "szkolnych" zasad pisowni trzeba wymyśleć sto inkszych. Mie sie zdo, iżeś tyn pomys prziwóz z czeskiygo Ślónska i wzorym do Ciebie je czeski zapis, coś sóm niyroz prziznoł (bo że "nojlepij pasuje do ślónskiygo").

Tóż dej pozór, wytuplikuja Ci na przikładzie miynkczynio spółgłosek, jak sie to czeskie ani trocha niy nadowo to zapisanio miynkich spógłosek (kierych tam mało wiela wcale nima):

Dyć we wiynkszości gwar ślónskich (jak i w polskim) mómy takie głoski miynkie (palatalne), (pisza z głowy, możno jakieś zapómna) - w nawiasie przikłady: 
b' (biera), ć (cioróm), dź (dziura), f' (filowoł), g' (stogi), k' (dycki), l' (liszka), m' (miyni), ń (ś nióm), p' (śpia), ś (siódmy), w' (wiós), ź (ziymnioki). 

Zasada w polskim je tako: coby uniknóńć 13 nowych znaków (na trzinoście miynkich głosek), lepij napisać literka "i" (dwuznak, jako nojefektywniejszo możność, tym bardzij, iże "i" zawdy zmiynkczo poprzednio spółgłoska - czamu tak je, napisza na moji strónie internetowyj - terozki ni mom za wiela czasu). Ino tam, kaj miynko spółgłoska je na kóńcu słowa (abo w grupie spógłoskowyj) zapisujymy je z kryskóm, co ino skirz tygo sie opłaco, bo ino 5 ś nich w tych pozycjach utrzimuje miynkość (wstoć, idź, weź, wstóń, Kaśki atd.; w kup za to "p" wypowiadómy twardo) . Czyli na przedstawiynie 13 miynkich głosków potrzebujymy ino 5 + "i" = 6 znaków, a właściwie to jednak 5, bo "i" potrzebujymy zouwizou (tak a tak).

W czeskim za to mómy prawie ino twarde spógłoski (nawet przed "i" !!!), ino przed "e" czasami sie miynkczy spółgłoska (tu sie opłaco wprowadzynie znaku "ě" -> etymologicznie kontynuant prasłowiańskiego "ě", kiere tyż bóło palatalne; małe wyjóntki jak " t' " na kóńcu słowa oznaczo sie tyż ekstra znakiym). Skirz tygo opłaco sie w czeskim niyużywanie "i" do miynkczynio, bo po prostu ni ma co tam miynkczyć. Tymu w czeskim sie ni ma tukej dwuznaków, bo to niy pasuje do systemu jynzykowego (niy dowo żodnyj efektywności).

W jednym z wpisów uod Ciebie czytoł żech, iże á, é, ú to majóm być "miynkie" samogłoski (Samogłoski niy mogóm być miynkie !). Kryska oznaczo ale w czeskim długo samogłoska (kategoria iloczasu, typowo dlo czeskiygo) !!! Z miynkościóm to ni ma nic do czynienio.

Wezdrzyjmy terozki na Twoja propozycja:
Ciebie sie tak to czeskie widzi, iże postanowił żeś na siła te miynkie "dwuznaki" na hasiok wyciepać. Z jakim skutkiym ? Coby w dalszym cióngu móc zaznaczyć miynkość musiołeś przikludzić nowe znaki: samogłoski, kiere nastympujóm po miynkiej spółgłosce. A że po miynkiej w ślónsko-polskim może nastómpić prawie kożdo samogłoska (+ nosowe, kierych w "piekorskij godce", ale w ślónskim toć, nima), użyłeś kupa nowych znaków (ă, ě, é a inksze) !!! Policzmy terozki, wiela znaków Ty potrzebujesz na wyrażynie 13 miynkich spółgłosek: ś, ć, ń, đ, i, ź, ă, ě, é. Oprócz tygo chyba "ô" (bo jak napiszesz "bioły" ?), po prowdzie byś potrzebowoł jeszcze jedna (n.p. do napisanio słowa wiózł, rósł atd.). Momy wiync u Ciebie nojmnij 10 a możno 11 znaków na przedstawiynie 13 miynkich głosków !!! Do tygo dochodzi pierónym skómplikowano bo niykonsenkwyntno ryguła:
Roz oznaczo sie miynkość kryskóm nad miynkóm spółgłoskóm (śe, źelony), roz daszkiym abo zaś kryskóm nad nastympnóm samogłoskóm (măsto, ale śara; wé, ale ćymno). Niy widać, po co uoznaczać ekstra samogłoski ??? (Przeca to niy uóne miynkczóm miynkie spółgłoski !!!) Na prowda, kandy je sam postymp to jo niy wiym !!! Toć jedyn "problym" żeś rozwiónzoł: bardzo rzadkie słowa jako ciga, zicherka niy sóm dwuznacznie do czytanio. Moja propozycja: w miynkczyniu spógłosek niechej wszysko po starymu ("po polsku"), a w słowach niymieckich ciga, zicherka mogli by my pisać cîga, zîcherka. t.zn. "î" na uoznaczynie "i", co niy miynkczy.

To napisołech, coby pokozać jakie skutki mo przenoszynie zapisu jednygo jynzyka na drugi, kiery sie rychtuje po inkszych zasadach. W miynkczyniu czeski sie absolutnie niy przistowo do ślónskiygo. Tóż kiej chcecie sie przisłużyć obrónie ślónskiygo, prosza wos piyknie: niy przibijejcie skuli bałamóntnych wymysłów jeszcze tyn uostatni gwóźdź do ślónskiyj truły.

Jeszcze roz nawołuja: Załatwcie se tyn "Atlas". Mie już łońskiygo roku łaziły po gowie myśli uo ślónskim piśmie, alech niźli sie zabroł do roboty, z wielkim poświyncyniym czasu a procóm sprawiłech se ku tymu literatura, coby nic bez niywiedza a gupota niy skalić. Wierza, że wóm wszyskim ślónski jynzyk je tyż tela wort. 

Chówcie sie !
Tyszok


 
 

Follow Ups:



Post a Followup

Name:
E-Mail:
Subject:

Message to Post


 
 




[ Posting Rules | Follow Ups | Return to WWWBoard ]