RELIGIJNO?? MIESZKA?CÓW BYTOMIA W DOBIE INDUSTRALIZACJI

Opole 2004

UNIWERSYTET OPOLSKI * WYDZIA? TEOLOGICZNY

Seria: Z dziejów kultury chrze?cija?skiej na ?l?sku, nr 30

ROZDZIA? I

PROCES UPRZEMYS?OWIENIA ZIEMI BYTOMSKIEJ ORAZ JEGO ZNACZENIE DLA UKSZTA?TOWANIA SI? ?YCIA SPO?ECZNEGO MIESZKA?CÓW

1.3 Rozwój miast i dzielnic przemys?owych

Str. 36-39
(...)Tak?e wioski okalaj?ce miasto odznacza?y si?, wraz 
z zak?adaniem kopal? i hut, du?ym rozmachem budowlanym. Z biegiem dziesi?cioleci zmieni?y dotychczasowe granice oraz wygl?d zewn?trzny. Jeszcze w po?owie stulecia powsta?y obok zak?adów przemys?owych ma?e, sk?adaj?ce si? z kilku domów osiedla mieszkaniowe, które wchodzi?y administracyjnie do wsi. Nosi?y najcz??ciej nazwy kolonii. Proces powstawania i rozbudowy kolonii przyzak?adowych mo?na zaobserwowa? w ka?dej wsi, na której terenie powsta? zak?ad pracy.
Przyk?adowo, w 1838 r. przy hucie Zgoda zbudowano 15 ma?ych domków robotniczych; 
w 1840 r. przy hucie Pokój - 16 domów; w 1863 r. przy kopalni Theresia - 11 domów. Liczba domów dla Czarnego Lasu wzros?a 
w roku 1863 do 54. (154) Chebzie, posiadaj?ce w XVIII w. jedynie karczm? przydro?n?, otrzyma?o 4 domy, a po zbudowaniu hut: Maria Wünsch i Morgenroth powsta?o 12 dalszych domków. (155) Analogicznie kszta?towa?o si? budownictwo domów robotniczych we wszystkich wsiach przemys?owych. (156) Najlepiej proces powstawania kolonii mo?na zilustrowa? na przyk?adzie ?agiewnik. Jest to o tyle charakterystyczne, ?e na tych terenach wyros?o pó?niejsze miasto Królewska Huta. 
W pierwszej po?owie XIX w. rozwija?y si? na tych terenach ma?e zak?ady produkcyjne i kolonie:
1.W 1842 r. zbudowano 18 domków tzw. Górno?agiewnickiej Ligoty Górniczej (Oberlagiewniker Berg Freiheit); mie?ci?y si? na zachód od kolonii Erdmannswille.
2.Na terenie obszaru dworskiego Górnych ?agiewnik wzd?u? drogi z Bytomia do Królewskiej Huty powsta?a w 1845 r. kolonia ?agiewniki Po?udniowe, maj?ca aspiracje utworzenia samodzielnej gminy administracyjnej.
3.W 1843 r. powsta?o osiedle na górze Wandla (Wandelberg).
4.W 1827 r. za?o?ono koloni? Górno?agiewnick?.
5.W po?owie stulecia powsta?a kolonia Nomiarki ?rednio?agiewnickie.
6.Przy drodze z Królewskiej Huty do Zabrza, niedaleko Lipin, powsta?a w latach czterdziestych kolonia Pniaki ?rednio?agiewnickie.
7.W latach dwudziestych powsta?a kolonia ?rednio?agiewnicka.
Oprócz wyliczonych mniejszych i wi?kszych osiedli rozwija?y si? na terenach ?agiewnik tak du?e osady, jak: kolonia przy hucie Zygmunt, Zgorzelec i Chropaczów. (157)
Wioski przemys?owe oraz powstaj?ce w nich kolonie posiada?y pocz?tkowo wiele cech zabudowania wiejskiego (158), niemniej coraz bardziej przekszta?ca?y si?, nabieraj?c charakteru osad przemys?owych, w których ludno??, zajmuj?ca si? wy??cznie rolnictwem, stanowi?a nik?? mniejszo??. (159) Chocia? przez d?ugie lata osiedla przemys?owe zachowa?y pod wzgl?dem administracyjnym nazwy gmin wiejskich (160), to przecie? musia?y to by? gminy bardzo nietypowe, cho?by ze wzgl?du na du?? liczb? ludno?ci.
Rozwój przestrzenny miasta i dzielnic przemys?owych oraz wzrost liczby ludno?ci spowodowa? konieczno?? zmian administracyjnych 
w najmniejszym z powiatów pruskich. (161) Ju? w 1859 r. powsta? projekt reorganizacji administracyjnej powiatu (162). Jednak dopiero 
w 1873 r. z terenów dotychczasowego powiatu bytomskiego utworzono cztery nowe: bytomski, katowicki, zabrza?ski 
i tarnogórski. (163) Liczba ludno?ci w zmniejszonym powiecie bytomskim wzrasta?a z 83 467 w 1873 r. do 138 000 w 1900 r. 
i 185 844 w 1910 r. Na 99 km2 nowego powiatu g?sto?? zaludnienia 
w 1910 roku wynosi?a 1980 osób/km2  - przy 98 osobach na 1 km2 
w ca?ych Prusach. (164)
Nale?a?oby spróbowa? dokona? pewnej periodyzacji etapów uprzemys?owienia oraz zwi?zanego z nim rozwoju przestrzennego miasta i osiedli przemys?owych. W rozwoju tym dostrzega si? kilka zasadniczych faz.
Okres pierwszy obejmuje lata 1820-1850. Mo?na go nazwa? etapem powolnej industrializacji. Za?o?ono w nim zasadnicz? wi?kszo??, przynajmniej je?li chodzi o nazw?, istniej?cych w drugiej po?owie stulecia zak?adów przemys?owych. By?y one jednak male?kie lub bardzo ma?e. Zatrudnia?y najwy?ej kilkudziesi?ciu robotników i kilku urz?dników. Dla wykonania zada? produkcyjnych wystarcza?a ludno?? miejscowego pochodzenia. Dla robotników zbudowano te? pierwsze, ma?e domy mieszkalne w tzw. koloniach. Miejscem najbardziej widocznego rozwoju przemys?u jest obszar ?agiewnik. Na terenie Pól ?agiewnickich wyrós? zespó? osiedli pó?niejszego miasta Królewska Huta.
Drugi okres obejmuje lata 1850-1870; mo?na go nazwa? okresem dobrej koniunktury. Za?o?ono pierwsze linie kolejowe; kolej u?atwia?a eksport wyrobów. Zak?ady cynkowe przechodz? proces modernizacji. Rozpoczyna si? na wielk? skal? górnictwo w?gla kamiennego. W?giel te? przyczynia si? do wzrostu produkcji innych dziedzin przemys?u. Zauwa?a si? nieco wi?kszy wysi?ek budowlany na terenie miasta, cho? zabudowa jest jeszcze przewa?nie do?? niska. Szybciej rosn? kolonie robotnicze w osiedlach przemys?owych.
Trzeci okres - lata 1870-1890 - mo?na by nazwa? okresem wzmo?onej modernizacji zak?adów przemys?owych Ziemi Bytomskiej. Do modernizacji zak?adów przemys?owych przyczyni?y si? kapita?y kontrybucyjne uzyskane po wojnie 1870 r. Nast?puje zupe?ne unowocze?nienie hutnictwa ?elaza. Pog??bia si? coraz bardziej szyby kopalniane. Niemniej pod koniec tego okresu zaczynaj? wyczerpywa? si? z?o?a rudy ?elaza, a hutnictwo musi nastawi? si? na import rud. Teraz dopiero zauwa?a si? bardzo gwa?towny wzrost zapotrzebowania na r?ce do pracy. Dokonuje si? rozbudowa wszerz i wzwy? miasta oraz osiedli przemys?owych. 
Wreszcie ostatni okres obejmowa?by lata 1890-1914. Jest okresem mechanizacji i elektryfikacji procesów produkcyjnych. Górnictwo w?glowe przestawia si? na wydobywanie z pok?adów bardzo g??bokich. Nast?puje rozbudowa kolejnictwa mi?dzyzak?adowego. Zak?ady przechodz? proces konsolidacji. Mimo wyczerpania si? z?o?y rudy ?elaza i metali, wzrasta przecie? produkcja w?gla i ?elaza. Ten okres stanowi tak?e czas najbardziej zdecydowanej rozbudowy osiedli przemys?owych, które nabieraj? wybitnie miejskiego charakteru.
____________________________________________________

(154) J.DWORAK, Historia parafii nowo bytomskiej, s.7-8.
(155) Monografia gminy Goduli, s. 16; por.: H. SCHYMA, Einwohnerzahlen der Gemeinden des Kreises Beuthen O.S., 
1855-1910, Mitteilugen H. 7-10 (1927), s. 149. 
(156) J.DWORAK, Historia parafii nowo bytomskiej, s.7-8.
(157) A STASIAK, dz. cyt., s. 73, mapa: Plan miasta Królewska Huta 
z roku 1866..
(158) L. MUSIO?, dz. cyt., s. 30; A. PERLICK, Der soziologische Grundcharakter des Gebites, w: LOI, s. 262.
(159) S. GO?ACHOWSKI, Bytom w okresie prze?omu feudalizmu 
i kapitalizmu w: Dziewi?? wieków Bytomia, s. 110-112..
(160) Np. Rozbark, który zrasta? si? z miastem w jedn? ca?o??, a mimo to zachowa? do roku 1927 pod wzgl?dem administracyjnym charakter gminy wiejskiej. Por. L. WECKER, Geschichtliche Heimatkunde von Rossberg, Beuthen 1940, s. 7.
(161) F. SAMOL, Beiträge zur Geschichte des Kreises Beuthen und der Kreisverwaltung, ABL 15(1924). 
(162) H. SCHYMA, Ein Eingemeindungplan des Beuthener Landrads aus dem Jahre 1859, ABL 18(1926).
(163) F. SAMOL, art. cyt.
(164) Tam?e